⚜️ सैन्यप्रचारिणी : अनुराधा प्रभुदेसाई

आज ज्यांच्याबद्दल लिहायला घेतोय त्यांचे कार्य विशेष आहे. योगायोग असा की आजच राष्ट्र सेविका समितीच्या नागपूर महानगर विजयादशमी उत्सवात प्रमुख अतिथी म्हणून अनुराधा प्रभुदेसाई उपस्थित राहणार आहे. चाकोरीबद्ध आयुष्य न जगता सीमेवर रक्षणासाठी सदैव तत्पर असणारा सैनिक व त्यांचे कार्य जनमानसात पोहोचवणारी सैनिकांची मावशी अर्थात अनुराधा प्रभुदेसाई. लक्ष फाउंडेशनच्या माध्यमातून आपल्या प्रखर वाणीने आणि संवेदनशील, प्रसंगी हळवी होत राष्ट्र जागृतीचा मंत्र देणाऱ्या अनुमावशीला एकदा तरी याची देही याची डोळा प्रत्यक्ष ऐकायला हवे. २००४ साली सुट्टीत फिरायला कारगिल येथे गेल्यावर आणि द्रास इथून प्रवास करत असताना भारतीय सेनेचा एक बोर्ड त्यांचे लक्ष वेधून घेते त्यावर लिहिलेलं असते..

“I only regret that, I have only one life to lay down for the country.” 

ते शब्द कुठेतरी त्यांच्या मनात खोलवर रुजतात. चौकशी केल्यावर त्यांना कळते, “आप को पता नही यहां तो हजारो लाशे गिरी थी” हे शब्द त्यांना आतून कुठेतरी अस्वस्थ करतात. आपले मुंबई मधील सुखवस्तू आयुष्य जगताना ज्या देशात आपण रहातो त्याच्या दुसऱ्या भागात काय झाले ह्याची सुतराम कल्पना मला नाही या अस्वस्थतेने मुंबईत परत आल्यावर कामाची दिशा ठरते आणि पुढे प्रत्यक्ष कामाला सुरुवात होते. १९९९ साली कारगिलमध्ये भारत – पाकिस्तान युद्ध झाले; पण ती परिस्थिती आपल्याला जाणवली नाही. कारण अवघ्या २० ते २५ वयोगटातील तरुण मुलांनी युद्धभूमीवर आपले रक्त सांडले होते. आपला जीवाची पर्वा न करता आपल्या त्यागाने ह्या देशाची भूमी वाचवण्यासाठी प्रयत्न केला म्हणून आपल्या ठिकाणी सुखरूप आहोत. पण अनुराधा प्रभुदेसाईंचे मन आतून कुठेतरी त्यांना विचारू लागले की, तू या सीमेवरील जवानांसाठी काय करू शकते ? याच जाणीवेने त्यांनी कारगिलच्या विजय स्तंभाजवळ शपथ घेतली, ‘तरुण सैनिकांचं बलिदान मी वाया जाऊ देणार नाही. ह्या सैनिकांच्या बलिदानाची गाथा सामान्य नागरिकांपर्यंत नक्की पोहचवेन आणि त्यांचे कार्य सुरू झाले.’ त्यानंतर जो प्रवास सुरु झाला तो न थांबणारा आहे. 

कारगिल येथून परत आल्यावर अनुराधा प्रभुदेसाई ह्यांनी भारतीय सेनेतील अधिकाऱ्यांशी पत्रव्यवहार करून रक्षाबंधनाला कारगिल येथे येण्याची परवानगी मागितली. सगळे सोपस्कार पूर्ण करून अनुराधा प्रभुदेसाई रक्षाबंधनाला सैनिकांच्या भेटीला गेल्या. सैनिक आणि तिथल्या सगळ्यांसाठीच हे सगळे नवीन होते. एक सामान्य कुटुंबातील मध्यमवर्गीय स्त्री, आपल्या भेटीला इतक्या दूरवर सीमेवर येते ह्यातच सगळे काही आले होते. त्यानंतर सैनिकांशी जुळलेले नाते मग अजून घट्ट होत गेले.

लक्ष फाऊंडेशनच्या माध्यमातून अनुराधा प्रभुदेसाई ह्यांनी भारतीय नागरिकांना कारगिल आणि सीमावर्ती भागाचा प्रवास सुरु केला. ए.सी.रूम आणि महानगरात राहून सैनिक समजत नाही, तर जेव्हा तुम्ही प्रत्यक्ष युद्धभूमीवर पाय ठेवता तेव्हा कळते की इकडे एक पाऊल टाकणे पण किती कठीण असेल. अनुराधा प्रभुदेसाई ह्यांनी सैनिक आणि भारतीय नागरिक यांच्यात सौहार्दपूर्ण संबंध निर्माण केले आणि आता कामाला प्रत्यक्ष- अप्रत्यक्षपणे अनेकांची मदत मिळते आहे.  

लक्ष फाऊंडेशनच्या माध्यमातून आज भारतीय सैनिक आणि भारतीय नागरिक ह्यांच्या मधील दरी कमी करण्यासाठी अनेक उपक्रम राबावले जातात जसे युवा प्रेरणा, व्हॅलेंनटाईन माय सोल्जर, प्रत्येक सैनिक एक पणती, मिशन वीर यात्रा, दिवाळी- भाऊबीज विथ सोल्जर अशा अनेक उपक्रमाच्या माध्यमातून काम सुरू आहे. मेरा देश मेरी पहचान हा कार्यक्रम लोकांना आपल्या देशाची जाणीव करून देण्यासाठी सुरु आहे. १५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारीला देशप्रेमाची गीते गायली जातात, देशाभिमानाच्या घोषणाही दिल्या जातात. पण जवानांसाठी प्रत्यक्ष कृती आपण काय करू शकतो, याचा विचार का मनात येत नाही, याची ताईंना खंत वाटते. 

अनुमावशीची विषय सांगण्याची शैली जोशपूर्ण असते आणि तो जोश आणि उत्साह त्या सीमेवर लढणाऱ्या जवानांसाठी आहे याचा उल्लेख त्या आवर्जून करतात. सैन्यदलाचे कार्य प्रेझेन्टेशनमधून सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचवतांना उपस्थित प्रत्येकजण देशप्रेमाने भारावून गेलेला असतो. एक सामान्य स्त्रीने ठरवले तर काय करू शकते ते भारतीय सेनेतील प्रत्येक सैनिकाला समजून घेण्याचा त्यांचा प्रयत्न निःशब्द करणारा आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नाव घेतले, तर आजही आपली छाती अभिमानाने भरून येते; कारण त्यांचा इतिहास सातत्याने बोलला जातोय. अगदी याप्रमाणे जवानांच्या शौर्यगाथा वेगवेगळ्या माध्यमातून तरुणांसमोर येत राहिल्या तर देशप्रेम नक्कीच पुन्हा जागे होईल. सैनिकाला, त्याच्या समर्पणाला सामान्य नागरिकांसमोर आणण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या अनुराधा प्रभुदेसाई यांना भारतमातेने दीर्घायुष्य द्यावे हीच तिच्याचरणी प्रार्थना आहे. 

सर्वेश फडणवीस

#नवरात्र #लेखमाला #दिवस_सहावा

⚜️ न्यायदायिनी : मीरा खडक्कार

आज ज्यांच्याबद्दल लिहायला घेतोय त्या आहेत श्रीमती मीरा खडक्कार. आज हे नाव  भारतभर परिचित आहेच पण आज अनेक समाजसेवी संस्थेच्या कार्यकारणी मंडळामध्ये आदराने ह्या नावाचा उल्लेख केला जातो. या देशात आपण जन्माला आलो,या देशाचे आपण काहीतरी देणं लागतो ही भावना सध्या कमी झाली, नाहीशी झाली हे कळण्याच्या पलीकडे गेले आहे. पण मीराताई आजही अनेक सेवाभावी संस्थेच्या माध्यमातून आपल्या कर्तव्याची जाणीव व्हावी ह्या भावनेतूनच कार्यरत आहे. 

मीरा खडक्कार हे नाव निवृत्त न्यायाधीश म्हणून पुरेसे नाही तर ह्यांनी निवृत्तीनंतर सामाजिक संस्थेच्या माध्यमातून कार्य सुरू असल्याने अधिक परिचित आहे. B.A फायनल असतांना त्यांचे लग्न झाले व त्यानंतर त्यांनी कायद्याचे शिक्षण पूर्ण केले. १९७१ मध्ये वकिलीची सुरुवात केली. पुढे १९९२ मध्ये मुंबई कुटुंब न्यायालयात न्यायदानाचे काम त्यांनी सुरू केले, १९९६ मध्ये नागपूरात बदली झाली आणि १९९७ मध्ये नागपूरच्या कुटुंब न्यायालयात पहिल्या महिला न्यायाधीश म्हणून नवी सुरुवात झाली. जवळपास १७ वर्ष न्यायदानाचे काम केल्यानंतर जुलै २००९ मध्ये निवृत्त झाल्या. कुटुंब न्यायालयात असल्याने कुटुंब हा जिव्हाळ्याचा विषय बनत गेला. अनेक विभक्त होणाऱ्या कुटूंबाची बाजू समजून घेत योग्य तो न्याय देत एकत्र कुटुंब आणण्यासाठी प्रयत्न केले. 

मीरा ताईंना भेटल्यावर कुटूंब व्यवस्थेवर कायम चर्चा होते. मुंबई आणि नागपूर या महानगरात काम केल्याने महानगरातील कौटुंबिक समस्या त्यांनी जवळून बघितल्या आहेत. त्या म्हणतात, 'आजच्या तुलनेत कुटुंब व्यवस्था त्याकाळी बरीच चांगली होती, वातावरण चांगले होते, सदस्यांमध्ये प्रेम, जिव्हाळा होता. नात्यात आत्मीयता होती. एकमेकांना आधार देणे, मदत करणे ह्या गोष्टी सहजतेने होत होत्या. पैसा भावनेपेक्षा दुय्यम होता आणि कुटुंब विघटित करणं मनाला क्लेशकारक होते. हळूहळू परिस्थिती बदलत गेली विवाह, व्यवहार जास्त आणि प्रेम भावना कमी झाली. व्यक्ती स्वातंत्र्य, आत्मकेंद्रित विचार, कुटुंबातील सदस्यांकरिता काही करण्याची वृत्ती हळूहळू आज कमी होते आहे, आज परिस्थिती काळजी करण्यासारखी आहे, पण तितक्याच प्रमाणात कुटूंब वाचवण्यासाठी अनेक सामाजिक संस्था आणि व्यक्ती करत आहे ह्याबद्दल आत्मीय समाधान आहे. '

जोपर्यंत माणसाचे विचार आणि मानसिकतेत बदल होत नाही, तोपर्यंत प्रश्न सुटणार नाहीत. तरुण पिढी ही शिक्षित आहे, पण जर ती सुजाणतेने वागली तर अनेक समस्या सोडवू शकते.  आपला अनुभव, आपले शिक्षण आणि ज्ञान याचा समाजाकरिता उपयोग व्हावा म्हणून निवृत्तीनंतर लगेच अनेक संस्थेच्या माध्यमातून कार्य सुरू केले. सुरुवातीला अध्यक्ष ग्राहक तक्रार निवारण केंद्र ,श्रद्धानंद अनाथालय उपाध्यक्ष, गृहिणी समाज, भारतीय स्त्री शक्ती, बालजगत येथे स्थानिक पातळीवर काम सुरू झाले. 

नंतर हळूहळू कार्याचा विस्तार होत गेला मग पुढे अधिवक्ता परिषद विदर्भ प्रांत, जम्मू काश्मीर अध्ययन केंद्र नागपूर विभाग अध्यक्ष, वृंदावन येथील विधवांच्या परिस्थितीच्या वास्तविकतेचा अभ्यास करणाऱ्या समूहाचे नेतृत्व त्यांनी केले, आज इतक्या दायित्वाच्या वलयाभोवती असतांना या वयातील उत्साह बघतांना त्यांचे हेच सांगणे आहे, आपले पारिवारिक दायित्व पार पडल्यानंतरचा आपला वेळ समाजासाठी आणि आपल्या देशासाठी सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवत घालवावा त्यानेच आपले मन ताजेतवाने आणि उत्साही राहते. जीवनात चढ-उतार येतातच पण आज वयाच्या ह्या टप्प्यावर आनंदी व मानसिक शांतता आणि समाधान त्यांच्याजवळ आहे. कौटुंबिक वातावरणातील त्यांची प्रत्येकाप्रति असलेली आत्मियता नुकतीच रामनवमी निमित्ताने झालेल्या रामकथेत अनुभवलेली आहे. कल्पवृक्षाची सावली म्हणजे मीरा ताई आहेत कारण एखादी संकल्पना त्यांच्याजवळ व्यक्त केली की त्याचा पाठपुरावा घेत ती प्रत्यक्षात उतरवून त्याचा इतरांना आनंद देणाऱ्या त्या आहेत. शालेय जीवनापासून  The Miller of The Dee ही कविता त्यांच्या जीवनाचे सूत्र आहे. त्यातली  “I envy nobody no, not I And nobody envies me !" ही ओळ म्हणजेच त्यांची ओळख यथार्थ ठरेल कारण त्यांनी कधी कुणाचा हेवा केला नाही, कुणाशी स्पर्धा केली नाही. कायमच प्रसिद्ध परांगमुख राहत कार्य केले आहे. 

आज प्रत्येक सुबुद्ध ,जाणकार, सद्सद्विवेकबुद्धी शाबूत असलेल्या बुद्धीप्रामाण्यावर विश्वास असणाऱ्या प्रत्येकाने वाहणाऱ्या वाऱ्याच्या दिशेनं न जाता त्या वाऱ्याचा रोख बदलवून नव्या दिशेला जाणं अत्यंत गरजेचे आहे आणि आज ह्यासाठी मीराताई सतत कार्यमग्न आहे. गाभारा पुस्तक प्रकाशनासाठी त्यांनी आवर्जून वेळ दिला. त्यांना निमंत्रणासाठी फोन केल्यावर तत्क्षणी होकार दिला आणि व्यासपीठावर त्यांच्या उपस्थितीने विलक्षण ऊर्जा अनुभवता आली. सकारात्मकता जवळ असल्याने ती इतरांना सदैव सुहास्याने देणाऱ्या मीरा ताईंना आई जगदंबेने निरामय आरोग्य प्रदान करावे हीच त्याच्या चरणी प्रार्थना आहे. 

सर्वेश फडणवीस

#नवरात्र #लेखमाला #दिवस_पाचवा

⚜️ भावार्थरुपिणी : आशा बगे

 

आज ज्यांच्याबद्दल लिहायला घेतोय हे नाव मराठी साहित्य विश्वात अनोख्या शैलीतून लिखाण करत मराठी मनावर अधिराज्य करणाऱ्या लेखिका म्हणून अलंकृत झाले आहे. आशा अरविंद बगे अर्थात पूर्वाश्रमीच्या आशा देशपांडे. लहानपणापासून आई आणि आजी कडून सांस्कृतिक आणि साहित्यिक वातावरणात आशाताईंवर लेखनाचे प्रारंभिक संस्कार झाले. नागपुरातल्या महाल भागात दक्षिणामूर्ती मंदिराजवळ देशपांड्यांचा वाडा होता. एका बाजला नाट्य, संगीत, काव्य आणि कला क्षेत्रात रंगून जाणाऱ्या श्रीमंत बाबुराव धनवटे यांचे शेजारी तर दुसऱ्या बाजूला वेदशास्त्रसंपन्न बाळशास्त्री  हरदास यांचा प्राचीन परंपरा जपणारा आध्यात्मिक सहवास अशा संपन्न वातावरणात आशाताई लहानाच्या मोठ्या झाल्या. कालांतराने हेच संस्कार त्यांच्या लेखणीतून उतरले आहे. 

२००६ ला प्रतिष्ठित साहित्य अकादमी सारख्या पुरस्काराची श्रीमंती पाठीशी असतांना सुद्धा आशाताई आजही साध्या, सरळ आणि ममत्व जपणाऱ्या आहेत. आशा ताई यांचे साहित्य म्हणजे निर्मळ गंगेप्रमाणे पवित्र ओघवता भाषा प्रवाह आहे. कारण त्यांच्या लिखाणाला असलेली आध्यात्मिक बैठक आणि यामुळे त्यांचे साहित्य वाचताना सुंदर जीवनानुभूति मिळते. त्यांच्या कथा आणि कादंबऱ्यातील अनुभवविश्व मध्यमवर्गीय कुटुंबाभोवती फिरणारे असले तरी त्याची मांडणी वेधक आणि विचार करायला भाग पाडणारी आहे. 

स्त्रियांच्या जीवनविषयक दृष्टिकोनाचा वेगवेगळ्या अंगांनी विचार ही आशाताईंच्या लेखनाची ताकद आहे. मराठी साहित्यात कथा-वाङ्मयात आशा बगे यांचे नाव एका वेगळ्या परिमाणाच्या कथा लिहिणार्‍या लेखिका म्हणून स्थिर झाले आहे. २० हुन अधिक लघुकथा, ८ कादंबऱ्या आणि दोन ललित लेखांची पुस्तके आजवर प्रकाशित झाली आहेत. नुकताच आदिनाद हा कथासंग्रह मौजेने प्रकाशित केला आहे. हिंदी, बंगाली, कन्नड, मल्याळम या भारतीय व इंग्रजी आणि फ्रेंच या परकीय भाषांमधेही त्यांच्या कथा-कादंबऱ्याचे अनुवाद झालेले आहेत.

मराठी साहित्य आणि संगीताचे शिक्षण घेणाऱ्या आशाताईंनी कधीही नोकरीचा विचार केला नाही. घरसंसार सांभाळून लेखनाचा छंद जोपासणाऱ्या आशाताईंची सुरुवात ‘ सत्यकथे ’पासून झाली. अनेक मानसन्मान मिळूनसुद्धा त्यांचा साहित्य वर्तुळातील वावर कमीच राहिला. या वर्तुळात चालणाऱ्या राजकारणापासून त्यांनी स्वत:ला कटाक्षाने दूर ठेवले. लेखन करत राहायचे आणि वाचकांना नवनवीन साहित्य देत राहायचे हीच त्यांची इच्छा आहे. सहज भेटीत त्यांना साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदाबाबत विचारले असतांना त्या म्हणाल्या ," लेखन व संगीत हीच माझी साधना आहे, त्यात रमायला आवडतं." म्हणून त्याबाबतीत कधीच विचार केला नाही. 

आशाताईंचे कथासंग्रह, कादंबऱ्या आणि ललितलेखन हे वेगळ्याच धाटणीचे आहेत. मला आवडलेली कादंबरी "चक्रवर्ती". आपले सद्गुरू प.पू.श्री मामासाहेब देशपांडे ह्यांच्यावरती त्यांचे जे लिखाण आहे ते शब्दातीत आहे. शक्य असल्यास स्वतंत्रपणे आवर्जून वाचावी. त्यात त्यांनी प्रत्येक पात्राला जो न्याय दिला आणि चरित्र नायकाचे जे वर्णन केले आहे त्यावरून त्यांची साहित्यसंपदेची जाण होते आणि वाचतांना नकळत हात जोडले जातात. या कादंबरी निमित्ताने त्यांची पहिली भेट झाली त्यानंतर आशाताई आणि बगे कुटुंबीयांशी ऋणानुबंध निर्माण झाले आहे. 

आशाताईंची राहणी अतिशय साधी आहे.  त्यांचा वावर अतिशय सहज असतो. कुठेही पुरस्कारांची श्रीमंती त्या मिरवत नाही. त्यांना जवळून भेटल्यावरच त्या अधिक समजतील असा अनुभव आहे. आता नव्वदीच्या उंबरठ्यावर लेखनाचा वेग काहीसा मंदावला असला, तरी शब्दांशी असलेले त्यांचे नाते अजूनही तितकेच जिवंत आहे. त्यांच्या खोलीत लाकडाचा एक कोरीव लेखनटेबल आहे. वर त्यांच्या काही महत्त्वाच्या पुस्तकांची नीटनेटकी मांडणी आहे. सध्या ज्ञानेश्वरी, श्रीमद्भगवद्गीता, अमृतबोध यांसारख्या संतवाङ्मयाचे वाचन त्या करतात. त्याचबरोबर समकालीन साहित्यावरही त्यांची नजर असते. वाचन आणि लेखनाविषयी बोलताना त्या म्हणतात, ‘वाचन ठरवून करता येते; पण लेखनाला वेळापत्रक नसते. एखादी कल्पना अचानक मनात येते आणि मी आजही टेबलाजवळ बसून लिहायला सुरुवात करते. ते सर्वच उत्कृष्ट असेल असे नाही; पण त्या माझ्या भावना असतात.’

कायम आनंदी, जीवनाकडे सकारात्मक दृष्टिकोनातून बघणाऱ्या आशाताईंना संगीताची खूप आवड आहे. संगीतावर त्यांनी अनेक लेखनही केलं आहे. त्यांच्या लेखनातसुद्धा संगीताचा संदर्भ हमखास येतोच. त्यांचे आयुष्य मोठय़ा व एकत्रित कुटुंबात गेले. त्यामुळे असेल, पण अशा कुटुंबांत होणारी स्त्रियांची घुसमट अनेक कथांमधून त्यांनी समर्थपणे मांडली आहे. आशय,अभिव्यक्ती आणि संगीताचे माध्यम या तिन्ही गोष्टींच्या एकत्रित रसायनाने आशाताई  यांचे अनुभवविश्व म्हणजे भारतीय परंपरेला समर्पित झालेल्या स्त्रीचे समृद्ध अनुभवविश्व आहे. भारतीय जीवनातले कर्मकांड, व्रतवैकल्ये, सण, उत्सव, कीर्तनादी गोष्टींचे भरपूर ज्ञान सद्गुरूपरंपरेने त्यांना लाभले आहे आणि त्यामुळेच त्यांची शब्दश्रीमंती नित्यनूतन आणि वर्धिष्णू अशीच आहे. 

आशाताईंचे लिखाण हृदयाचे ठाव घेणार आहे. खरंतर त्यांचे लिखाण म्हणजे वाचकांच्या मनातला एक कप्पाच असतो. श्री.राम शेवाळकर यांच्या नावाने सुरू झालेला पहिलाच ‘साहित्यव्रती’ पुरस्कार मिळणे हा सुद्धा त्यांच्या दीर्घ लेखन कारकीर्दीचा यथोचित गौरवच आहे. भावार्थरुपिणी हे नामाभिधान हीच त्यांची यथोचित ओळख होईल. गाभारा या पहिल्या पुस्तक प्रकाशनाला त्या आवर्जून व्यासपीठावर उपस्थित होत्या. पुस्तक वाचूनच येईल हा त्यांचा प्रेमळ आदेश होता आणि त्यानुसार त्यांनी सुंदर आणि प्रासंगिक विचार मांडले होते. आशाताईंसारख्या सिद्धहस्त लेखिका म्हणजे स्नेहाच्या मंद ज्योतीचा लख्ख प्रकाश अनुभवणे आहे. कारण स्नेहाची मंद ज्योत म्हणजे काय तर  निस्वार्थ प्रेम, जिव्हाळा, माणुसकी आणि समाधानाचा कधीही न विझणारा हळूवार प्रकाश असावा असेच वाटते. वाचकांना समृद्ध करत आशाताईंना आई रेणुकेने निरामय आरोग्य प्रदान करावे हीच प्रार्थना आहे. 

सर्वेश फडणवीस 

#नवरात्र #लेखमाला #दिवस_चौथा

⚜️ समाजधारिणी : पद्मश्री निवेदिता भिडे

आज ज्यांच्याबद्दल लिहायला घेतोय त्या नावातच विलक्षण माधुर्यभाव जाणवतो. पद्मश्री निवेदिताताई भिडे नावाचे वलय प्रत्यक्ष भेटूनच जाणवते. निवेदिताताईंसारख्या थोर व्यक्तिमत्वाची सावली सुद्धा आयुष्यात एक मोठ्ठ्या देवस्थानाच्या दर्शनाची पुण्याई मिळण्याजोगे आहे. १९७७ पासून विवेकानंद केंद्राच्या जीवनव्रती म्हणून असलेल्या पद्मश्री निवेदिताताई भिडे या वर्धेच्या आहेत. ग्रामविकास प्रकल्पाच्या कामांपासून त्यांनी आपल्या कार्याला सुरुवात केली. शहरी आणि ग्रामीण भागात विवेकानंद केंद्राचे जे शैक्षणिक प्रकल्प चालविले जातात त्याच्या त्या प्रमुख होत्या. १९९३ पासून ईशान्येकडील राज्यात त्या कार्यरत होत्या. विवेकानंद केंद्राच्या वतीने सुरू करण्यात आलेल्या विवेकानंद ट्रस्ट ऑफ कल्चरच्या त्या समन्वयक म्हणूनही कार्य करीत होत्या. पूर्वोत्तर राज्यातील जनजातींमध्ये समन्वय निर्माण करणे, विविध संस्कृतींचा संगम घडवून आणणे आणि सौहार्द प्रस्थापित करण्याचे काम त्यांनी या ट्रस्टच्या माध्यमातून केले होते.

मूळच्या वैदर्भीय असलेल्या निवेदिता ताई २००१ पासून कन्याकुमारी भागात कार्यरत आहेत आणि केंद्राच्या कामानिमित्त त्यांचा सतत भारतभर प्रवास सुरु असतो. सध्या निवेदिताताई विवेकांनद केंद्राच्या विद्यमान राष्ट्रीय उपाध्यक्ष असून त्यांच्याकडे देशभरातील कार्यकर्त्यांच्या प्रशिक्षणाची जबाबदारी देण्यात आली आहे. वक्तृत्वकलेच्या धनी असलेल्या निवेदिताताईंची अभ्यासपूर्ण मांडणी आणि कार्यामुळे युनेस्को येथील परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी त्या ऑस्ट्रेलिया येथे जावून आल्या आहे. देश - विदेशातील विविध परिषदांमध्ये त्यांना विशेष निमंत्रित वक्ता म्हणून आमंत्रण असते. भारताने जेंव्हा G20 परिषदेचे आयोजन केले होते त्याच्याशी संलग्न C20 परिषदेच्या संयोजनात विवेकानंद केंद्राचा सहभाग होता आणि त्यानिमित्ताने त्यांनी देशात विविध विषयांवर बीजभाषण केले आहे. C20 ची एक बैठक नागपूर येथे झाली असता माता अमृतानंदमयी यांच्यासमवेत निवेदिताताईंचे अभ्यासपूर्ण पाथेय विचार देणारे होते. समाज संस्कृतीच्या संदर्भात देश - विदेशातील सहयोग वाढविण्यासाठी तसेच विविध परिषदांचे आयोजन करण्यासाठी त्यांचा सतत प्रवास सुरू आहे. भारतीयांचे बंधुत्व वैश्विक नागरिकांसमोर पोहोचवणे अशा कामांमध्ये निवेदिताताईंच्या नेतृत्वाने आजवर अप्रतिम कामगिरी बजावली आहे. निवेदिता ताईंचे विचार ऐकणे हे कायम अंतर्बाह्य, बौध्दिक आणि अध्यात्मिक आनंद देणारी अनुभूति असते.

विद्यमान केंद्र सरकारने २०१७ मध्ये तत्कालीन राष्ट्रपती मा. प्रणव मुखर्जी यांच्याकडून निवेदिताताईंना पद्मश्री ने अलंकृत केले. तसेच इतर अनेक पुरस्कारांची श्रीमंती त्यांच्या पाठीशी आहे. आजवर अनेक पुस्तकांचे लेखन त्यांनी केले आहे. अत्यंत सात्विक, ऋजु, मृदू, नम्र, आणि विनयशील असे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे निवेदिता ताई. खरंतर एकदम गोड जशा त्या दिसतात तसेच त्यांचे शालीन बोलणे आहे. प्रचंड सकारात्मक वलय आणि ऊर्जा त्यांना भेटून जाणवते. गीतेच्या सहाव्या अध्यायातील आत्मसंयमयोगातील ४१ व्या श्लोकातून भगवंत हेच सांगतात,

" प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
  शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते " ।।

अर्थात योगभ्रष्ट पुरुष पुण्यवानांना मिळणाऱ्या लोकांना अर्थात स्वर्गादी उत्तम लोकांना जाऊन तेथे पुष्कळ वर्षे राहून नंतर शुद्ध आचरण असणाऱ्या श्रीमंतांच्या घरात जन्म घेतो. आपण जी साधना (मन आणि बुद्धीचे उन्नयन) करतो ती कधीच व्यर्थ जात नाही. जितका अभ्यास किंवा साधना या जन्मात करू, त्याचा लाभ पुढील जन्मात जरूर मिळतो आणि हीच श्रीमंती निवेदिता ताईंकडे बघून कायम जाणवते. अविरत सुरू असलेला विवेकानंद केंद्राचा ४९ वर्षांचा त्यांचा प्रवास बघूनच नतमस्तक होतो. आई कन्यका देवीने त्यांना या कार्यासाठी सदैव सुदृढ ठेवावे हीच तिच्या चरणी प्रार्थना आहे.

सर्वेश फडणवीस

#नवरात्र #लेखमाला #दिवस_तिसरा

⚜️ संस्कृतशालिनी - वाग्देवी लीना रस्तोगी

आज ज्यांच्याबद्दल लिहायला घेतोय त्या आहेत वाग्देवी लीना रस्तोगी. संस्कृत साहित्यिका, व्याख्याता, संत साहित्य अभ्यासिका,अनेक ग्रंथ प्रकाशित सिद्ध लेखिका अशा नानाविध विश्वात रममाण असणाऱ्या तरी विदुषी या शब्दांत यथार्थपणे त्यांच्या कार्याचा गौरव करता येईल इतक्या प्रज्ञावान आहे. नुकतेच विद्यमान राष्ट्रपती मा.द्रौपदी मुर्मु यांच्या हस्ते लीना ताईंना केंद्रीय संस्कृत विश्वविद्यालयातर्फ डिलीट प्रदान केली गेली तसेच कविकुलगुरू कालिदास संस्कृत विश्वविद्यालयाने त्यांना ‘वाग्देवी’  नामाभिधानाने सन्मानित केले आहे. त्यांच्या संपर्कात आल्यावर "मूर्ती लहान कीर्ती महान" या म्हणीचे शब्दशः रूप अनुभवास येते. आज अनेक पुरस्कार प्राप्त असून सुद्धा प्रसिद्ध पराङ्गमुख राहत त्यांचे नियमित लेखन सुरू आहे. 

संस्कृत ही भाषांची जननी आहे. ती जनभाषा होती हे लक्षात घेऊन तिचे ज्ञानभाषा म्हणून असलेले महत्त्व आजही कायम आहे. भाषा हे निव्वळ अभिव्यक्तीचे साधन नसून ते मनुष्याच्या सामाजिक ओळखीचे एक महत्त्वाचे माध्यम असते. जात, धर्म, देश यांच्याबरोबरीनेच भाषा या संकल्पनेभोवती देखील सामूहिक अस्मिता विणली जाते. संस्कृत ही जगातील सर्वात प्राचीन भाषा आहे. सर्व भारतीय भाषांची जननी म्हणजे संस्कृत भाषा आहे आणि ह्या भाषेच्या प्रचार आणि प्रसार ह्यासाठी लीनाताई सदैव तत्पर असतात. संस्कृत एकांकिका, ललित, वैचारिक, सामाजिक लेखन आणि काव्यलेखनात हातखंडा आहे. संस्कृत भवितव्यम हे नागपूरातील संस्कृत भाषा प्रचारणी सभेचे मुखपत्र आहे. गेली ७५ वर्षांपासून प्रकाशित होत असलेले हे एकमेव वैश्विक संस्कृत साप्ताहिक आहे आणि विद्यमान प्रधान संपादिका म्हणून लीना ताई त्यातही कार्यमग्न आहे. 

आजचे युग हे विज्ञानाच्या चमत्काराचे युग मानले जाते. परंतु वैज्ञानिकांनाही थक्क करून सोडणारा,  तर्कापलीकडचा एक चालता बोलता चमत्कार या विसाव्या शतकातही घडला आहे. आपल्या महाराष्ट्रात घडला आहे आणि विदर्भात घडला आहे. प्रज्ञाचक्षु गुलाबरावमहाराज. लीनाताईंची संस्कृत, मराठी, हिंदी भाषेत गुलाबराव महाराजांवर विपुल ग्रंथसंपदा आहे आणि त्याविषयी कायमस्वरूपी भरभरून बोलत असतात. लीना ताईंचे गुरू स्वामी गोविंददेवगिरी ह्यांनी सुद्धा त्यांच्याबरोबर छायाचित्र काढण्याची इच्छा प्रदर्शित केली आणि त्या क्षणांचा साक्षीदार होण्याचे भाग्य लाभले आहे.

आज राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय संस्कृत परिषदेत त्या विशेष आमंत्रित असतात. अनेक विद्यालय, महाविद्यालय आणि विश्वविद्यालयात व्याख्याता म्हणून त्यांना आमंत्रित केले जाते, आजवर अनेक नाटय एकांकिका त्यांनी संस्कृत मध्ये लिहिल्या आहेत आणि रंगमंचावर त्याचे सादरीकरण सुद्धा झाले आहे. International centre for cultural studies ह्याच्या स्थापनेपासून त्या जुळून आहेत. आजही अनेक व्याख्यान व प्रवचनांसाठी त्यांचा देशभर प्रवास सुरु असतो. संस्कृत व संस्कृती विषयक चाळीस हुन अधिक मराठी ग्रंथ व अनेक संस्कृत ग्रंथांची निर्मिती त्यांनी केली आहे. नुकतेच बुकगंगा पुणे प्रकाशित रामगाथा पुस्तक प्रकाशित झाले आहे. संस्कृत मध्ये नारदीय कीर्तन त्यांनी सादर केले आहे. आजही अनेक संस्कृत व्याकरण कार्यशाळेत त्यांचा विशेष सहभाग असतो. त्यांच्या एका कृतीबद्दल कायम अप्रूप वाटते ते म्हणजे दर शनिवार हा त्यांचा मौनसाधनेचा आहे कारण संस्कृत भाषेच्या भवितव्याच्या दृष्टीने त्या सतत कार्यमग्न असतात. 

हिंदू धर्म तत्त्वज्ञानाचा गाभा म्हणून प्राचीन दशोपनिषदांना मानले जाते. उपनिषदांना जरी वेदांत म्हणजे ‘वेदांचाच शेवटचा भाग’ असे म्हटले जाते तरी ते सयुक्तिक वाटत नाही. सध्या लीना ताईंची उपनिषदांची लेखमाला सुरू आहे. आजवर जेवढे उपनिषद ग्रंथ उपलब्ध आहेत त्याचा अन्वय, अर्थ आणि त्यावरील भाष्य लिहून ते प्रकाशित करण्याचे खूप मोठे कार्य त्यांचे सुरू आहे. 

डॉ.लीना रस्तोगी म्हणजे संस्कृत भाषेला मिळालेले एक मोठे देणं आहे. संस्कृत भाषेतल्या शीघ्र कवी म्हणून त्यांची ओळख यथार्थ होईल. या वयातला त्यांचा उत्साह आम्हा तरुणांनाही लाजवेल असा आहे. आजही त्यांचा संस्कृत संभाषणाचा आग्रह असतो. त्या म्हणतात की, ‘जिभेचा उत्तम व्यायाम म्हणजे संस्कृत उच्चारण आहे.’ संस्कृत शब्दसंपदेच्या त्या धनी आहेत. खरंतर त्यांना संस्कृत शब्दावलीचा चालताबोलता ज्ञानकोष म्हणणेच यथार्थ ठरेल. अतिशय नम्र, शालीन आपुलकी आणि सहजपणा यामुळे त्या आपल्याला वेगळ्या अशा वाटतच नाही. 

नव्वदीच्या उंबरठ्यावर असताना सुद्धा त्यांच्या कार्याचा आलेख बघितला की थक्क होतो. बंगाली भाषेवरही त्यांचे प्रभुत्व आहे. त्या म्हणतात की, बंगाली भाषा मुळात अतिशय मधुर आहे तर त्यातील साहित्य ही तसेच आहे. की-बोर्डच्या जमान्यात वही आणि पेनच्या साहाय्याने लेखन करणाऱ्या दुर्मिळ अशा लीना ताई एकमेव बघण्यात आहेत. सतत नवनवीन विषयावर अभ्यासपूर्ण शैलीत लेखन करणाऱ्या लीना ताईना अनुभवणे म्हणजे दैवीप्रतिभा हेच मनात येते. गाभारा मंदिराचा समृद्ध वारसा या पहिल्या पुस्तक प्रकाशनाला आवर्जून व्यासपीठावर उपस्थित असलेल्या लीना ताईंबद्दल विशेष आदर आणि प्रेम आहे. प्राकृत ज्ञानभाषा अर्थात संस्कृत भाषा आणि या ज्ञानभाषेची वाग्देवी हेच संबोधन त्यांना यथार्थपणे लागू होईल. वाग्देवी लीना रस्तोगी ह्यांना जगद्गजननीने निरामय आरोग्य प्रदान करावे हीच प्रार्थना आहे.

सर्वेश फडणवीस

#नवरात्र #लेखमाला #दिवस_दुसरा

◆ वात्सल्यरूपिणी : विशुद्धानंद भारती

नवरात्रीच्या या जागर उत्सवात आज ज्यांच्याबद्दल लिहायला घेतोय त्या आहेत विशुद्धानंद भारती अर्थात पूर्वाश्रमीच्या भारती ठाकूर. नर्मदेच्या किनाऱ्यावरील लेपा येथे पूर्णकालीन शिक्षणव्रती म्हणून त्या आजही कार्यमग्न आहेत. भारती ताईंचे काम अद्भुत आहे आणि त्यांचा प्रवास प्रेरणादायी आहे. 

भारती ठाकूर. हे नाव नाशिकसाठी ओळखीचे आहे कारण त्या मूळच्या नाशिकच्या आहेत. साहसाची आवड असल्यामुळे अनेक ट्रेकिंग, सायकलिंग अशा मोहिमा त्यांनी फत्ते केल्या आहे. काही काळ विवेकानंद केंद्राचे पूर्णकालीन काम करण्यासाठी त्या आसाममध्ये गेल्या आहेत. कन्याकुमारी येथे विवेकानंद केंद्रात वास्तव्य असताना भरपूर वाचन, चिंतन,मनन,अनेक विद्वत मंडळींशी चर्चा यातून मनात वेगळेच काही तयार होत होते. अशातच त्यांना नर्मदा परिक्रमेची इच्छा झाली आणि पुढे परिक्रमा सुरू झाली.

१४ ऑक्टोबर २००५ ते १२ मार्च २००६ या कालावधीत त्यांनी परिक्रमा पूर्ण केली. ५ महिन्यांच्या या परिक्रमेत त्यांनी बऱ्याच गोष्टी अनुभवल्या. केवळ निसर्गदर्शन,अध्यात्मिक अनुभव अशा गोष्टींचा विचार भारती ताईंच्या मनात नव्हता तर नर्मदेवर बांधल्या जाणाऱ्या धरणांमुळे लाखो वर्षांची प्राचीन परंपरा, नर्मदा खोऱ्यातील संस्कृती, वैविध्यपूर्ण जैविक संपदा धरणाखाली जाण्यापूर्वी डोळे भरून पहावी, त्याच्या नोंदी ठेवाव्यात या विचाराने त्यांनी परिक्रमा करण्याचे ठरवले. नर्मदा किनाऱ्यावरील लोकजीवन आणि नर्मदा माईच्या किनाऱ्यावरून मार्गक्रमण करताना स्वत:शीच संवाद साधावा हे कारण ही होतेच. त्यांनी अनुभवलेला निसर्ग,भेटलेली माणसे सारे काही टिपून ठेवले आणि तेच अनुभव पुस्तक रूपाने आपल्याला 'नर्मदा परिक्रमा - एक अंतर्यात्रा' ह्या त्यांच्या अंतर्मनाशी झालेल्या संवादात वाचायला मिळतात.  

आपल्या परिक्रमेत त्यांना नर्मदा घाटीतल्या परिस्थितीची जाणीव झाली. नर्मदेच्या घाटात त्यांनी अनेक मुलांना शिक्षणाविना झगडताना पाहिले. अवघी पाच-सात वर्षांची ही मुले घाटात फिरून फुले विकायची, पैसे गोळा करायची, नारळ जमा करायची. हे सगळे वास्तव पाहून भारती ताईंना राहवले नाही आणि त्यांनी आपली सरकारी नोकरी सोडली. पुढे त्यांनी स्वत:ला या कामात पूर्णवेळ वाहून घेतले. नर्मदेच्या घाटात त्यांनी या मुलांसाठी शाळा सुरू केल्या. सुरुवातीला हातावर मोजता येतील अशी मुले या शाळेत होती, आता या शाळेत जवळजवळ शेकडो मुले आहेत.

खरे सांगायचे तर हा शून्यातून विश्वनिर्मितीचा प्रवास आहे. स्वत:च्या पेन्शनच्या पैशातून मंडलेश्वर येथे राहून रोजची दहा-बारा किलोमीटरची पायपीट करत आदिवासी मुले आणि महिलांसाठी त्यांनी कामाची सुरुवात केली. विद्यार्थ्यांसाठी त्यांनी अनौपचारिक शिक्षण सुरू केले. सुरुवातीला त्यांनी एकटीने लढा दिला. मंडलेश्वर ते आजूबाजूच्या परिसरात, पाड्यांमध्ये जाऊन कुटुंबातील सदस्यांना शिक्षणाचे महत्त्व पटवून दिले. अत्यंत गरिबीमुळे व नैसर्गिक परिस्थितीमुळे ही मुले शेतातील कामे करणे, गुरे चरायला नेणे यासाठी कुटुंबात मदत करत असत. लहान भावंडांना सांभाळण्याची जबाबदारी पण या मुलांवर होतीच. त्यासाठी कुटुंबाचे मन वळवून या मुलांचा शिक्षणाकडे ओढा वाढावा यासाठी भारती ताईंनी प्रयत्न केले. या सर्व निरपेक्ष भावनेतून चाललेल्या आणि नर्मदामैयाच्या आशिवार्दाने पुढे जाणाऱ्या कामातून एकेक माणूस जोडला जाऊ लागला. भारतीताई यांच्या प्रयत्नातून शाळेत आलेले विद्यार्थी त्यांना मदत करू लागले आणि या चळवळीला 'नर्मदा' या संस्थेचे स्वरूप प्राप्त झाले. ऑक्टोबर २००२ मध्ये 'नर्मदालय' संस्थेची स्थापना झाली आणि प्राथमिक ते हायस्कूल आणि आज व्यवसाय शिक्षणाच्या माध्यमातून निमाड प्रदेशातील अनेक छोट्या मोठ्या खेड्यांपर्यंत त्यांचे कार्य पोहोचले आहे.

आज नर्मदालयाचा प्रमुख उद्देश हा औपचारिक व अनौपचारिक शिक्षण,व्यवसायाभिमुख शिक्षण,आरोग्य आणि पर्यावरण या कामासाठी राहिला आहे. चांगल्या कामाला परमेश्वर पाठीशी असतोच इथं तर प्रत्यक्ष नर्मदा माई आहे. भारती ठाकूर ह्यांचे काम बघून तलवार बाबांसारख्या एका नागा साधूने त्यांच्या आश्रमाची जागा व बाजूची जमीन नर्मदालय संस्थेला दिली. या जागेवर रामकृष्ण शारदा निकेतन सुरू आहे आणि नुकतेच सुंदर असे रामकृष्ण - माँ सारदा आणि स्वामीजी यांचे मंदिर झाले आहे. आज औपचारिक शिक्षण व संस्कार याबरोबरच सुतारकाम, दुग्ध व्यवसाय, शेती, वेल्डिंग, माती परीक्षण याचे प्रशिक्षण देऊन हे विद्यार्थी ग्रामीण भागाशी तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून जोडले गेले आहे. केवळ या भागातील वंचित कुटुंबातील मुलांना या शाळेत प्रवेश मिळतो. विद्यार्थ्यांना दुपारचे भोजन व शिक्षण हे संपूर्णत: विनामूल्य दिले जाते. विशेष म्हणजे रामकृष्ण शारदा निकेतन लेपा पुनर्वास ही मध्य प्रदेशातील पहिली डिजिटल शाळा बनली आहे. अनेक विद्यार्थी इंजिनिअरिंग,डॉक्टर आदी पदवी प्राप्त करते झाले आहेत. या केंद्रांमध्ये शिक्षिका म्हणून अनेक ग्रामीण महिलांना रोजगार मिळाला आहे. या शिक्षकांना देण्यात येणारे ट्रेनिंग त्यांना संपूर्ण आयुष्यासाठी प्रेरक ठरत आहे. या सर्व उपक्रमांसाठी सरकारी मदतीवर अवलंबून न राहता देणगी स्वरूपात रक्कम गोळा करून हा खर्च भागवला जातो आहे. 

नर्मदा संस्थेचा आणखी एक प्रकल्प म्हणजे 'नचिकेत छात्रावास'. आजूबाजूच्या पाड्यांवरून शिक्षणासाठी येणारी मुले या छात्रावासात राहतात. लेपा पुनर्वास भागात शाळा व छात्रावासाच्या नजीकच एक गोशाळेचा उत्तम प्रकल्पही चालू आहे. नर्मदा संस्थेतर्फे या भागातील महिलांनी आत्मनिर्भर व्हावे यासाठी 'नर्मदा निर्मिती' नावाने शिलाई विभाग सुरू करण्यात आला आहे. यातील तयार वस्तूंना विविध प्रदर्शनांच्या माध्यमातून बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. ही अनेक वर्षांची तपश्चर्या आहे. अनेक कार्यकर्त्यांच्या मदतीने विशुद्धानंद भारती ह्यांचा कार्याचा वटवृक्ष उत्तरोत्तर बहरतोय. अनेक पुरस्कारांची श्रीमंती त्यांच्या पाठीशी आहे. गोष्ट नर्मदालयाची पुस्तक रूपाने आता उपलब्ध आहे. वाचनीय आणि भेट देण्यास सर्वोत्तम असें हे पुस्तक संग्रही असावे असेच आहे. त्यांच्या कार्याला कोटी नमन आहे. कवी बा. भ. बोरकर ह्यांच्या ओळींच त्यांच्या कार्यासाठी यथार्थ ठरतील...

देखणे ते हात ज्यांना निर्मितीचे डोहळे।

मंगलाने गंधलेले सुंदराचे सोहळे ।। 

 

 सर्वेश फडणवीस 

#नवरात्र #लेखमाला #दिवस_पहिला

⚜️ ब्रह्मवादिनी : इंद्रसेना

'इंद्रसेना' ही यज्ञयाग करणाऱ्या पुरोहिताची मुलगी. योग्यवेळी तिचे उपनयन झाले आणि ती शिकण्यासाठी गुरूगृही गेली. प्राथमिक शिक्षण पूर्ण होताच, तिने 'चारविद्या' म्हणजे हेरगिरीचे शास्त्र आणि शस्त्रकौशल्य अभ्यासण्याची इच्छा प्रदर्शित केली. गुरूला थोडे आश्चर्य वाटले. 'चारविद्या' शिकणारी ती पहिलीच स्त्री असावी कदाचीत. हेरगिरीचे काम, अत्यंत जिकीरीचे आणि जीवावरचेही. मजबूत शरीर, अविचल धैर्य, विलक्षण धडाडी, सूक्ष्म तर्क आणि त्वरित निर्णय घेण्याची क्षमता, हे गुण हेरगिरीसाठी अत्यंत आवश्यक होते. इंद्रसेनेने ह्या सर्व गुणांचा प्रत्यय गुरूला आणून दिला आणि ती 'चारविद्येत' निपुण झाली. द्वंद्वयुद्ध आणि शस्त्रात्र चालविण्याची विद्यादेखील, इंद्रसेनेने सहजगत्या आत्मसात केली.

शिक्षण संपल्यावर तिने आपल्या पसंतीचा वर निवडला. तो मुद्गल नावाचा एक शेतकरी होता. उत्तम शेती करून, त्याने बरेच गोधन जमविले होते, वेदविद्यापारंगत मुद्गलानं, शेतीचा व्यवसाय स्वीकारला होता, कारण त्याला त्याची आवड होती आणि "अन्नम बहु कुर्वीत" हे उपदेशवाक्य केवळ पाठ करायचे आणि तशी कृती मात्र टाळायची, हे बरे नव्हे, म्हणूनही असेल पण तो शेतीकडे वळला होता. इंद्रसेना, लवकरच कृषिकर्मातही निपुण झाली. गोधनाची उत्तम निगा राखण्याचे कौशल्य तिने आत्मसात केले. रथ हाकण्याची कला आणि बैलांना वेगाने पळविण्याचे तंत्र, तिने अभ्यासाने अंगळवणी पाडले. अडीअडचणीच्या वेळी जंगलातून रथ चपळाईने हाकण्यात तर तिचा हातखंडा होता. गोधनावर तिचे अपार प्रेम होते. गोधनदेखील तिच्यावाचून चारापाणी खाईना.

एकदा 'सुभर्वा' नावाच्या एका कुख्यात दरोडेखोरानं त्यांच्या गायी पळविल्या. एक वयस्कर बैल तेवढा उरला होता. मुद्गल आणि इंद्रसेना चिंतित झाले. गायी, कुणी पळविल्या असाव्यात ? इंद्रसेना गोठ्यासभोवती बारकाईने निरीक्षण करीत होती, गायींच्या खुरांचे ठसे मातीत उमटलेले दिसत होते, पण सगळे ठसे मोठालेच कसे ? वासरांच्या पायांचे ठसे कसे दिसत नाहीत ? वासरांना खांद्यावर टाकून चोर पळाले असावेत. मग गायी, वासरामागे निमुटपणे धावत येतातच, हे तंत्र त्यांनी अवलंबिलेले जाणवले. ह्या तंत्रामुळे, गायींना जबरदस्तीनं ओढून किंवा मारून पळवावे लागत नाही. त्याकाळी चोरी करणे सोपे आणि बिनबोभाट होते. इंद्रसेनेने हे तात्काळ ताडले आणि असे तंत्र अवलंबिणारा, धडधाकट दरोडेखोर म्हणजे 'सुभर्वा' च असावा, असा तिने निष्कर्ष काढला.

कालांतराने मुद्गलाने सुभर्वा राहत होता त्या पहाडातल्या दऱ्याखोऱ्यातून वेध घेतला पण त्याचे गोधन कुठे दिसेना. सुभर्वा देखील, त्याच्या गावातील घरी नसल्याचे त्याला कळले. मग सुभर्वा यावेळी गोधन घेऊन कुठे पळाला असावा? इंद्रसेना आणि मुद्गल शोधायला लागले. गायींच्या खुरांचे ठसे सगळेच सारखे आणि सगळ्याच दिशांना आढळणारे. मग कोणत्या ठशांची दिशा स्वीकारायची ? तिला लगेच तिच्या कपिला गायीची आठवण झाली. तिची ती आवडती गाय. तिचा मागचा पाय दुखावला होता. तो पाय तिला टेकवता येत नव्हता. ती, तो पाय फरपटत पुढे घ्यायची. मातीत खुरांच्या ठशांच्या मध्ये, असे फरफटलेले चिन्ह कुठे आढळते कां ? ते तिने शोधले आणि 'सुभर्व्यानं' आपलं गोधन कोणत्या दिशेला पळविलं ते शोधून काढले. मुद्गलाने त्या दिशेला शोध घेतला आणि दूरवर, बिकट वाट असलेल्या घनदाट जंगलातील पहाडाच्या एका विशाल कपारीत त्याचे गोधन आणि तिथेच सुभर्वा आणि त्याचे साथीदार त्याला आढळले. मुद्गलाने, सुभर्व्याला आव्हान दिले. सुभर्वा आणि त्याचे चारपाच साथीदार यांच्याशी एकटा मुद्गल यशस्वीपणे लढू शकला नाही. घायाळ मुद्गल घरी परतला. मुद्गल घायाळ अवस्थेत परतलेला पहाताच इंद्रसेनेला संताप आला. त्या सुभर्व्याला अद्दल घडविलीच पाहिजे आणि गोधन परत मिळविलेच पाहिजे असा तिने निर्धार व्यक्त केला. 

दोन-चार दिवसात मुद्गलालाही थोडी हिंमत आली. कारण आता अंगावरचे घाव बरेच सुकले होते. मग इंद्रसेनेने रथ काढला; त्याला चोरांनी मागे सोडून दिलेला वयस्कर बैल जुंपला आणि ते दोघेही सुभर्व्यावर चालून गेले. इंद्रसेना आणि मुद्गल ह्यांच्याशी लढताना सुभर्वा आणि त्याचे साथीदार हरले आणि त्यांनी घोड्यांवरून पळ काढायला सुरुवात केली. सुभर्वा हरला आणि पळू लागला पण गोधन कुठे दिसेना आणि सुभर्वाने ते आणखी इतरत्र कुठेतरी लपविले होते. आता सुभर्व्याला पकडल्याशिवाय, गोधनाचा पत्ता लागणे शक्य नव्हते, पण सुभर्व्याला पकडणार कसे ? तो घोड्यावर निघालाय.

इंद्रसेनेने लगेच आपला बैलाचा रथ त्याच्या मागे लावला. घोडा आणि रथ ह्यांची शर्यतच लागली. इंद्रसेना, रथ वेगाने हाकलीत होती, अडीअडचणीतून, उंच खोल जागेतून आणि खळखळ वहात्या नद्यानाल्यातून, रथ, सुखरूपपणे बाहेर काढताना इंद्रसेनेचे सारथ्यकौशल्य पणाला लागत होते.सुभर्वा ह्या कपारीतच कुठेतरी दडला आहे,' इद्रसेनेनं मुद्गलाला हळूच सांगितलं. पण आत कपारीत एकदम शिरायचे कसे आणि कुणीकडून ? सुभर्वा सर्वत्र नजर फेकीत असेलच. त्याला, दिसल्याशिवाय रहाणार नाही आणि त्याने आडून आपल्यावर घात केला तर ? आपण पकडले जाऊ. तेव्हा झाडाआडून सुभर्व्याचा ठाव घेतला पाहिजे.

आता इंद्रसेनेला कपारीत त्वरीत उतरण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते. सुभर्वा कपारीतून पळून जाण्यापूर्वी, त्याला गाठणे आवश्यक होते, पण सुभर्व्याला तोंड द्यायचं ते, शस्त्राशिवाय जमायचे कसे ? आणि शस्त्र तर, वर, दूरवर रथात राहीली होती. हातात होता तो फक्त रथाच्या आधारभूत एक लाकडी जाड ओंडका. पण वेळ घालविण्यात अर्थच नव्हता. इंद्रसेना मुद्गलासहीत भरभर कपारीत शिरली. पळत सुटलेल्या सुभर्व्याचा त्यांनी पाठलाग केला. मुद्गलावर तो वार करणार तोच इंद्रसेनेनं त्याच्या डोक्यात हातातील ओंडका हाणला. सुभर्वा गोंधळला. त्याला भोवळ आली. तोच इंद्रसेनेनं पुनः दुसरा मारा केला आणि सुभर्वा बेशुद्ध पडला. त्याचे खड्ग मुद्गलाने घेतले. मग दोघांनी उचलून त्याला पाणी पाजले, शुद्धीवर आणले आणि खड्गाचा धाक दाखवीत चोरलेल्या गायींचा ठावठिकाणा दाखवायची आज्ञा केली. माझा जीव घेऊ नका. गायी परत करतो.  सुभर्वा, काकुळतीने प्रार्थना करू लागला. इंद्रसेनेनं 'तथास्तु' म्हटले. सुभर्वाने गायी परत केल्या. इंद्रसेना आणि गायी सुखरूप घरी परत आल्या.

सर्वेश फडणवीस 

#ब्रह्मवादिनी #लेखमाला #नवरात्र #दिवसनववा