⚜️ भावार्थरुपिणी : आशा बगे

 

आज ज्यांच्याबद्दल लिहायला घेतोय हे नाव मराठी साहित्य विश्वात अनोख्या शैलीतून लिखाण करत मराठी मनावर अधिराज्य करणाऱ्या लेखिका म्हणून अलंकृत झाले आहे. आशा अरविंद बगे अर्थात पूर्वाश्रमीच्या आशा देशपांडे. लहानपणापासून आई आणि आजी कडून सांस्कृतिक आणि साहित्यिक वातावरणात आशाताईंवर लेखनाचे प्रारंभिक संस्कार झाले. नागपुरातल्या महाल भागात दक्षिणामूर्ती मंदिराजवळ देशपांड्यांचा वाडा होता. एका बाजला नाट्य, संगीत, काव्य आणि कला क्षेत्रात रंगून जाणाऱ्या श्रीमंत बाबुराव धनवटे यांचे शेजारी तर दुसऱ्या बाजूला वेदशास्त्रसंपन्न बाळशास्त्री  हरदास यांचा प्राचीन परंपरा जपणारा आध्यात्मिक सहवास अशा संपन्न वातावरणात आशाताई लहानाच्या मोठ्या झाल्या. कालांतराने हेच संस्कार त्यांच्या लेखणीतून उतरले आहे. 

२००६ ला प्रतिष्ठित साहित्य अकादमी सारख्या पुरस्काराची श्रीमंती पाठीशी असतांना सुद्धा आशाताई आजही साध्या, सरळ आणि ममत्व जपणाऱ्या आहेत. आशा ताई यांचे साहित्य म्हणजे निर्मळ गंगेप्रमाणे पवित्र ओघवता भाषा प्रवाह आहे. कारण त्यांच्या लिखाणाला असलेली आध्यात्मिक बैठक आणि यामुळे त्यांचे साहित्य वाचताना सुंदर जीवनानुभूति मिळते. त्यांच्या कथा आणि कादंबऱ्यातील अनुभवविश्व मध्यमवर्गीय कुटुंबाभोवती फिरणारे असले तरी त्याची मांडणी वेधक आणि विचार करायला भाग पाडणारी आहे. 

स्त्रियांच्या जीवनविषयक दृष्टिकोनाचा वेगवेगळ्या अंगांनी विचार ही आशाताईंच्या लेखनाची ताकद आहे. मराठी साहित्यात कथा-वाङ्मयात आशा बगे यांचे नाव एका वेगळ्या परिमाणाच्या कथा लिहिणार्‍या लेखिका म्हणून स्थिर झाले आहे. २० हुन अधिक लघुकथा, ८ कादंबऱ्या आणि दोन ललित लेखांची पुस्तके आजवर प्रकाशित झाली आहेत. नुकताच आदिनाद हा कथासंग्रह मौजेने प्रकाशित केला आहे. हिंदी, बंगाली, कन्नड, मल्याळम या भारतीय व इंग्रजी आणि फ्रेंच या परकीय भाषांमधेही त्यांच्या कथा-कादंबऱ्याचे अनुवाद झालेले आहेत.

मराठी साहित्य आणि संगीताचे शिक्षण घेणाऱ्या आशाताईंनी कधीही नोकरीचा विचार केला नाही. घरसंसार सांभाळून लेखनाचा छंद जोपासणाऱ्या आशाताईंची सुरुवात ‘ सत्यकथे ’पासून झाली. अनेक मानसन्मान मिळूनसुद्धा त्यांचा साहित्य वर्तुळातील वावर कमीच राहिला. या वर्तुळात चालणाऱ्या राजकारणापासून त्यांनी स्वत:ला कटाक्षाने दूर ठेवले. लेखन करत राहायचे आणि वाचकांना नवनवीन साहित्य देत राहायचे हीच त्यांची इच्छा आहे. सहज भेटीत त्यांना साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदाबाबत विचारले असतांना त्या म्हणाल्या ," लेखन व संगीत हीच माझी साधना आहे, त्यात रमायला आवडतं." म्हणून त्याबाबतीत कधीच विचार केला नाही. 

आशाताईंचे कथासंग्रह, कादंबऱ्या आणि ललितलेखन हे वेगळ्याच धाटणीचे आहेत. मला आवडलेली कादंबरी "चक्रवर्ती". आपले सद्गुरू प.पू.श्री मामासाहेब देशपांडे ह्यांच्यावरती त्यांचे जे लिखाण आहे ते शब्दातीत आहे. शक्य असल्यास स्वतंत्रपणे आवर्जून वाचावी. त्यात त्यांनी प्रत्येक पात्राला जो न्याय दिला आणि चरित्र नायकाचे जे वर्णन केले आहे त्यावरून त्यांची साहित्यसंपदेची जाण होते आणि वाचतांना नकळत हात जोडले जातात. या कादंबरी निमित्ताने त्यांची पहिली भेट झाली त्यानंतर आशाताई आणि बगे कुटुंबीयांशी ऋणानुबंध निर्माण झाले आहे. 

आशाताईंची राहणी अतिशय साधी आहे.  त्यांचा वावर अतिशय सहज असतो. कुठेही पुरस्कारांची श्रीमंती त्या मिरवत नाही. त्यांना जवळून भेटल्यावरच त्या अधिक समजतील असा अनुभव आहे. आता नव्वदीच्या उंबरठ्यावर लेखनाचा वेग काहीसा मंदावला असला, तरी शब्दांशी असलेले त्यांचे नाते अजूनही तितकेच जिवंत आहे. त्यांच्या खोलीत लाकडाचा एक कोरीव लेखनटेबल आहे. वर त्यांच्या काही महत्त्वाच्या पुस्तकांची नीटनेटकी मांडणी आहे. सध्या ज्ञानेश्वरी, श्रीमद्भगवद्गीता, अमृतबोध यांसारख्या संतवाङ्मयाचे वाचन त्या करतात. त्याचबरोबर समकालीन साहित्यावरही त्यांची नजर असते. वाचन आणि लेखनाविषयी बोलताना त्या म्हणतात, ‘वाचन ठरवून करता येते; पण लेखनाला वेळापत्रक नसते. एखादी कल्पना अचानक मनात येते आणि मी आजही टेबलाजवळ बसून लिहायला सुरुवात करते. ते सर्वच उत्कृष्ट असेल असे नाही; पण त्या माझ्या भावना असतात.’

कायम आनंदी, जीवनाकडे सकारात्मक दृष्टिकोनातून बघणाऱ्या आशाताईंना संगीताची खूप आवड आहे. संगीतावर त्यांनी अनेक लेखनही केलं आहे. त्यांच्या लेखनातसुद्धा संगीताचा संदर्भ हमखास येतोच. त्यांचे आयुष्य मोठय़ा व एकत्रित कुटुंबात गेले. त्यामुळे असेल, पण अशा कुटुंबांत होणारी स्त्रियांची घुसमट अनेक कथांमधून त्यांनी समर्थपणे मांडली आहे. आशय,अभिव्यक्ती आणि संगीताचे माध्यम या तिन्ही गोष्टींच्या एकत्रित रसायनाने आशाताई  यांचे अनुभवविश्व म्हणजे भारतीय परंपरेला समर्पित झालेल्या स्त्रीचे समृद्ध अनुभवविश्व आहे. भारतीय जीवनातले कर्मकांड, व्रतवैकल्ये, सण, उत्सव, कीर्तनादी गोष्टींचे भरपूर ज्ञान सद्गुरूपरंपरेने त्यांना लाभले आहे आणि त्यामुळेच त्यांची शब्दश्रीमंती नित्यनूतन आणि वर्धिष्णू अशीच आहे. 

आशाताईंचे लिखाण हृदयाचे ठाव घेणार आहे. खरंतर त्यांचे लिखाण म्हणजे वाचकांच्या मनातला एक कप्पाच असतो. श्री.राम शेवाळकर यांच्या नावाने सुरू झालेला पहिलाच ‘साहित्यव्रती’ पुरस्कार मिळणे हा सुद्धा त्यांच्या दीर्घ लेखन कारकीर्दीचा यथोचित गौरवच आहे. भावार्थरुपिणी हे नामाभिधान हीच त्यांची यथोचित ओळख होईल. गाभारा या पहिल्या पुस्तक प्रकाशनाला त्या आवर्जून व्यासपीठावर उपस्थित होत्या. पुस्तक वाचूनच येईल हा त्यांचा प्रेमळ आदेश होता आणि त्यानुसार त्यांनी सुंदर आणि प्रासंगिक विचार मांडले होते. आशाताईंसारख्या सिद्धहस्त लेखिका म्हणजे स्नेहाच्या मंद ज्योतीचा लख्ख प्रकाश अनुभवणे आहे. कारण स्नेहाची मंद ज्योत म्हणजे काय तर  निस्वार्थ प्रेम, जिव्हाळा, माणुसकी आणि समाधानाचा कधीही न विझणारा हळूवार प्रकाश असावा असेच वाटते. वाचकांना समृद्ध करत आशाताईंना आई रेणुकेने निरामय आरोग्य प्रदान करावे हीच प्रार्थना आहे. 

सर्वेश फडणवीस 

#नवरात्र #लेखमाला #दिवस_चौथा

⚜️ समाजधारिणी : पद्मश्री निवेदिता भिडे

आज ज्यांच्याबद्दल लिहायला घेतोय त्या नावातच विलक्षण माधुर्यभाव जाणवतो. पद्मश्री निवेदिताताई भिडे नावाचे वलय प्रत्यक्ष भेटूनच जाणवते. निवेदिताताईंसारख्या थोर व्यक्तिमत्वाची सावली सुद्धा आयुष्यात एक मोठ्ठ्या देवस्थानाच्या दर्शनाची पुण्याई मिळण्याजोगे आहे. १९७७ पासून विवेकानंद केंद्राच्या जीवनव्रती म्हणून असलेल्या पद्मश्री निवेदिताताई भिडे या वर्धेच्या आहेत. ग्रामविकास प्रकल्पाच्या कामांपासून त्यांनी आपल्या कार्याला सुरुवात केली. शहरी आणि ग्रामीण भागात विवेकानंद केंद्राचे जे शैक्षणिक प्रकल्प चालविले जातात त्याच्या त्या प्रमुख होत्या. १९९३ पासून ईशान्येकडील राज्यात त्या कार्यरत होत्या. विवेकानंद केंद्राच्या वतीने सुरू करण्यात आलेल्या विवेकानंद ट्रस्ट ऑफ कल्चरच्या त्या समन्वयक म्हणूनही कार्य करीत होत्या. पूर्वोत्तर राज्यातील जनजातींमध्ये समन्वय निर्माण करणे, विविध संस्कृतींचा संगम घडवून आणणे आणि सौहार्द प्रस्थापित करण्याचे काम त्यांनी या ट्रस्टच्या माध्यमातून केले होते.

मूळच्या वैदर्भीय असलेल्या निवेदिता ताई २००१ पासून कन्याकुमारी भागात कार्यरत आहेत आणि केंद्राच्या कामानिमित्त त्यांचा सतत भारतभर प्रवास सुरु असतो. सध्या निवेदिताताई विवेकांनद केंद्राच्या विद्यमान राष्ट्रीय उपाध्यक्ष असून त्यांच्याकडे देशभरातील कार्यकर्त्यांच्या प्रशिक्षणाची जबाबदारी देण्यात आली आहे. वक्तृत्वकलेच्या धनी असलेल्या निवेदिताताईंची अभ्यासपूर्ण मांडणी आणि कार्यामुळे युनेस्को येथील परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी त्या ऑस्ट्रेलिया येथे जावून आल्या आहे. देश - विदेशातील विविध परिषदांमध्ये त्यांना विशेष निमंत्रित वक्ता म्हणून आमंत्रण असते. भारताने जेंव्हा G20 परिषदेचे आयोजन केले होते त्याच्याशी संलग्न C20 परिषदेच्या संयोजनात विवेकानंद केंद्राचा सहभाग होता आणि त्यानिमित्ताने त्यांनी देशात विविध विषयांवर बीजभाषण केले आहे. C20 ची एक बैठक नागपूर येथे झाली असता माता अमृतानंदमयी यांच्यासमवेत निवेदिताताईंचे अभ्यासपूर्ण पाथेय विचार देणारे होते. समाज संस्कृतीच्या संदर्भात देश - विदेशातील सहयोग वाढविण्यासाठी तसेच विविध परिषदांचे आयोजन करण्यासाठी त्यांचा सतत प्रवास सुरू आहे. भारतीयांचे बंधुत्व वैश्विक नागरिकांसमोर पोहोचवणे अशा कामांमध्ये निवेदिताताईंच्या नेतृत्वाने आजवर अप्रतिम कामगिरी बजावली आहे. निवेदिता ताईंचे विचार ऐकणे हे कायम अंतर्बाह्य, बौध्दिक आणि अध्यात्मिक आनंद देणारी अनुभूति असते.

विद्यमान केंद्र सरकारने २०१७ मध्ये तत्कालीन राष्ट्रपती मा. प्रणव मुखर्जी यांच्याकडून निवेदिताताईंना पद्मश्री ने अलंकृत केले. तसेच इतर अनेक पुरस्कारांची श्रीमंती त्यांच्या पाठीशी आहे. आजवर अनेक पुस्तकांचे लेखन त्यांनी केले आहे. अत्यंत सात्विक, ऋजु, मृदू, नम्र, आणि विनयशील असे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे निवेदिता ताई. खरंतर एकदम गोड जशा त्या दिसतात तसेच त्यांचे शालीन बोलणे आहे. प्रचंड सकारात्मक वलय आणि ऊर्जा त्यांना भेटून जाणवते. गीतेच्या सहाव्या अध्यायातील आत्मसंयमयोगातील ४१ व्या श्लोकातून भगवंत हेच सांगतात,

" प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
  शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते " ।।

अर्थात योगभ्रष्ट पुरुष पुण्यवानांना मिळणाऱ्या लोकांना अर्थात स्वर्गादी उत्तम लोकांना जाऊन तेथे पुष्कळ वर्षे राहून नंतर शुद्ध आचरण असणाऱ्या श्रीमंतांच्या घरात जन्म घेतो. आपण जी साधना (मन आणि बुद्धीचे उन्नयन) करतो ती कधीच व्यर्थ जात नाही. जितका अभ्यास किंवा साधना या जन्मात करू, त्याचा लाभ पुढील जन्मात जरूर मिळतो आणि हीच श्रीमंती निवेदिता ताईंकडे बघून कायम जाणवते. अविरत सुरू असलेला विवेकानंद केंद्राचा ४९ वर्षांचा त्यांचा प्रवास बघूनच नतमस्तक होतो. आई कन्यका देवीने त्यांना या कार्यासाठी सदैव सुदृढ ठेवावे हीच तिच्या चरणी प्रार्थना आहे.

सर्वेश फडणवीस

#नवरात्र #लेखमाला #दिवस_तिसरा

⚜️ संस्कृतशालिनी - वाग्देवी लीना रस्तोगी

आज ज्यांच्याबद्दल लिहायला घेतोय त्या आहेत वाग्देवी लीना रस्तोगी. संस्कृत साहित्यिका, व्याख्याता, संत साहित्य अभ्यासिका,अनेक ग्रंथ प्रकाशित सिद्ध लेखिका अशा नानाविध विश्वात रममाण असणाऱ्या तरी विदुषी या शब्दांत यथार्थपणे त्यांच्या कार्याचा गौरव करता येईल इतक्या प्रज्ञावान आहे. नुकतेच विद्यमान राष्ट्रपती मा.द्रौपदी मुर्मु यांच्या हस्ते लीना ताईंना केंद्रीय संस्कृत विश्वविद्यालयातर्फ डिलीट प्रदान केली गेली तसेच कविकुलगुरू कालिदास संस्कृत विश्वविद्यालयाने त्यांना ‘वाग्देवी’  नामाभिधानाने सन्मानित केले आहे. त्यांच्या संपर्कात आल्यावर "मूर्ती लहान कीर्ती महान" या म्हणीचे शब्दशः रूप अनुभवास येते. आज अनेक पुरस्कार प्राप्त असून सुद्धा प्रसिद्ध पराङ्गमुख राहत त्यांचे नियमित लेखन सुरू आहे. 

संस्कृत ही भाषांची जननी आहे. ती जनभाषा होती हे लक्षात घेऊन तिचे ज्ञानभाषा म्हणून असलेले महत्त्व आजही कायम आहे. भाषा हे निव्वळ अभिव्यक्तीचे साधन नसून ते मनुष्याच्या सामाजिक ओळखीचे एक महत्त्वाचे माध्यम असते. जात, धर्म, देश यांच्याबरोबरीनेच भाषा या संकल्पनेभोवती देखील सामूहिक अस्मिता विणली जाते. संस्कृत ही जगातील सर्वात प्राचीन भाषा आहे. सर्व भारतीय भाषांची जननी म्हणजे संस्कृत भाषा आहे आणि ह्या भाषेच्या प्रचार आणि प्रसार ह्यासाठी लीनाताई सदैव तत्पर असतात. संस्कृत एकांकिका, ललित, वैचारिक, सामाजिक लेखन आणि काव्यलेखनात हातखंडा आहे. संस्कृत भवितव्यम हे नागपूरातील संस्कृत भाषा प्रचारणी सभेचे मुखपत्र आहे. गेली ७५ वर्षांपासून प्रकाशित होत असलेले हे एकमेव वैश्विक संस्कृत साप्ताहिक आहे आणि विद्यमान प्रधान संपादिका म्हणून लीना ताई त्यातही कार्यमग्न आहे. 

आजचे युग हे विज्ञानाच्या चमत्काराचे युग मानले जाते. परंतु वैज्ञानिकांनाही थक्क करून सोडणारा,  तर्कापलीकडचा एक चालता बोलता चमत्कार या विसाव्या शतकातही घडला आहे. आपल्या महाराष्ट्रात घडला आहे आणि विदर्भात घडला आहे. प्रज्ञाचक्षु गुलाबरावमहाराज. लीनाताईंची संस्कृत, मराठी, हिंदी भाषेत गुलाबराव महाराजांवर विपुल ग्रंथसंपदा आहे आणि त्याविषयी कायमस्वरूपी भरभरून बोलत असतात. लीना ताईंचे गुरू स्वामी गोविंददेवगिरी ह्यांनी सुद्धा त्यांच्याबरोबर छायाचित्र काढण्याची इच्छा प्रदर्शित केली आणि त्या क्षणांचा साक्षीदार होण्याचे भाग्य लाभले आहे.

आज राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय संस्कृत परिषदेत त्या विशेष आमंत्रित असतात. अनेक विद्यालय, महाविद्यालय आणि विश्वविद्यालयात व्याख्याता म्हणून त्यांना आमंत्रित केले जाते, आजवर अनेक नाटय एकांकिका त्यांनी संस्कृत मध्ये लिहिल्या आहेत आणि रंगमंचावर त्याचे सादरीकरण सुद्धा झाले आहे. International centre for cultural studies ह्याच्या स्थापनेपासून त्या जुळून आहेत. आजही अनेक व्याख्यान व प्रवचनांसाठी त्यांचा देशभर प्रवास सुरु असतो. संस्कृत व संस्कृती विषयक चाळीस हुन अधिक मराठी ग्रंथ व अनेक संस्कृत ग्रंथांची निर्मिती त्यांनी केली आहे. नुकतेच बुकगंगा पुणे प्रकाशित रामगाथा पुस्तक प्रकाशित झाले आहे. संस्कृत मध्ये नारदीय कीर्तन त्यांनी सादर केले आहे. आजही अनेक संस्कृत व्याकरण कार्यशाळेत त्यांचा विशेष सहभाग असतो. त्यांच्या एका कृतीबद्दल कायम अप्रूप वाटते ते म्हणजे दर शनिवार हा त्यांचा मौनसाधनेचा आहे कारण संस्कृत भाषेच्या भवितव्याच्या दृष्टीने त्या सतत कार्यमग्न असतात. 

हिंदू धर्म तत्त्वज्ञानाचा गाभा म्हणून प्राचीन दशोपनिषदांना मानले जाते. उपनिषदांना जरी वेदांत म्हणजे ‘वेदांचाच शेवटचा भाग’ असे म्हटले जाते तरी ते सयुक्तिक वाटत नाही. सध्या लीना ताईंची उपनिषदांची लेखमाला सुरू आहे. आजवर जेवढे उपनिषद ग्रंथ उपलब्ध आहेत त्याचा अन्वय, अर्थ आणि त्यावरील भाष्य लिहून ते प्रकाशित करण्याचे खूप मोठे कार्य त्यांचे सुरू आहे. 

डॉ.लीना रस्तोगी म्हणजे संस्कृत भाषेला मिळालेले एक मोठे देणं आहे. संस्कृत भाषेतल्या शीघ्र कवी म्हणून त्यांची ओळख यथार्थ होईल. या वयातला त्यांचा उत्साह आम्हा तरुणांनाही लाजवेल असा आहे. आजही त्यांचा संस्कृत संभाषणाचा आग्रह असतो. त्या म्हणतात की, ‘जिभेचा उत्तम व्यायाम म्हणजे संस्कृत उच्चारण आहे.’ संस्कृत शब्दसंपदेच्या त्या धनी आहेत. खरंतर त्यांना संस्कृत शब्दावलीचा चालताबोलता ज्ञानकोष म्हणणेच यथार्थ ठरेल. अतिशय नम्र, शालीन आपुलकी आणि सहजपणा यामुळे त्या आपल्याला वेगळ्या अशा वाटतच नाही. 

नव्वदीच्या उंबरठ्यावर असताना सुद्धा त्यांच्या कार्याचा आलेख बघितला की थक्क होतो. बंगाली भाषेवरही त्यांचे प्रभुत्व आहे. त्या म्हणतात की, बंगाली भाषा मुळात अतिशय मधुर आहे तर त्यातील साहित्य ही तसेच आहे. की-बोर्डच्या जमान्यात वही आणि पेनच्या साहाय्याने लेखन करणाऱ्या दुर्मिळ अशा लीना ताई एकमेव बघण्यात आहेत. सतत नवनवीन विषयावर अभ्यासपूर्ण शैलीत लेखन करणाऱ्या लीना ताईना अनुभवणे म्हणजे दैवीप्रतिभा हेच मनात येते. गाभारा मंदिराचा समृद्ध वारसा या पहिल्या पुस्तक प्रकाशनाला आवर्जून व्यासपीठावर उपस्थित असलेल्या लीना ताईंबद्दल विशेष आदर आणि प्रेम आहे. प्राकृत ज्ञानभाषा अर्थात संस्कृत भाषा आणि या ज्ञानभाषेची वाग्देवी हेच संबोधन त्यांना यथार्थपणे लागू होईल. वाग्देवी लीना रस्तोगी ह्यांना जगद्गजननीने निरामय आरोग्य प्रदान करावे हीच प्रार्थना आहे.

सर्वेश फडणवीस

#नवरात्र #लेखमाला #दिवस_दुसरा

◆ वात्सल्यरूपिणी : विशुद्धानंद भारती

नवरात्रीच्या या जागर उत्सवात आज ज्यांच्याबद्दल लिहायला घेतोय त्या आहेत विशुद्धानंद भारती अर्थात पूर्वाश्रमीच्या भारती ठाकूर. नर्मदेच्या किनाऱ्यावरील लेपा येथे पूर्णकालीन शिक्षणव्रती म्हणून त्या आजही कार्यमग्न आहेत. भारती ताईंचे काम अद्भुत आहे आणि त्यांचा प्रवास प्रेरणादायी आहे. 

भारती ठाकूर. हे नाव नाशिकसाठी ओळखीचे आहे कारण त्या मूळच्या नाशिकच्या आहेत. साहसाची आवड असल्यामुळे अनेक ट्रेकिंग, सायकलिंग अशा मोहिमा त्यांनी फत्ते केल्या आहे. काही काळ विवेकानंद केंद्राचे पूर्णकालीन काम करण्यासाठी त्या आसाममध्ये गेल्या आहेत. कन्याकुमारी येथे विवेकानंद केंद्रात वास्तव्य असताना भरपूर वाचन, चिंतन,मनन,अनेक विद्वत मंडळींशी चर्चा यातून मनात वेगळेच काही तयार होत होते. अशातच त्यांना नर्मदा परिक्रमेची इच्छा झाली आणि पुढे परिक्रमा सुरू झाली.

१४ ऑक्टोबर २००५ ते १२ मार्च २००६ या कालावधीत त्यांनी परिक्रमा पूर्ण केली. ५ महिन्यांच्या या परिक्रमेत त्यांनी बऱ्याच गोष्टी अनुभवल्या. केवळ निसर्गदर्शन,अध्यात्मिक अनुभव अशा गोष्टींचा विचार भारती ताईंच्या मनात नव्हता तर नर्मदेवर बांधल्या जाणाऱ्या धरणांमुळे लाखो वर्षांची प्राचीन परंपरा, नर्मदा खोऱ्यातील संस्कृती, वैविध्यपूर्ण जैविक संपदा धरणाखाली जाण्यापूर्वी डोळे भरून पहावी, त्याच्या नोंदी ठेवाव्यात या विचाराने त्यांनी परिक्रमा करण्याचे ठरवले. नर्मदा किनाऱ्यावरील लोकजीवन आणि नर्मदा माईच्या किनाऱ्यावरून मार्गक्रमण करताना स्वत:शीच संवाद साधावा हे कारण ही होतेच. त्यांनी अनुभवलेला निसर्ग,भेटलेली माणसे सारे काही टिपून ठेवले आणि तेच अनुभव पुस्तक रूपाने आपल्याला 'नर्मदा परिक्रमा - एक अंतर्यात्रा' ह्या त्यांच्या अंतर्मनाशी झालेल्या संवादात वाचायला मिळतात.  

आपल्या परिक्रमेत त्यांना नर्मदा घाटीतल्या परिस्थितीची जाणीव झाली. नर्मदेच्या घाटात त्यांनी अनेक मुलांना शिक्षणाविना झगडताना पाहिले. अवघी पाच-सात वर्षांची ही मुले घाटात फिरून फुले विकायची, पैसे गोळा करायची, नारळ जमा करायची. हे सगळे वास्तव पाहून भारती ताईंना राहवले नाही आणि त्यांनी आपली सरकारी नोकरी सोडली. पुढे त्यांनी स्वत:ला या कामात पूर्णवेळ वाहून घेतले. नर्मदेच्या घाटात त्यांनी या मुलांसाठी शाळा सुरू केल्या. सुरुवातीला हातावर मोजता येतील अशी मुले या शाळेत होती, आता या शाळेत जवळजवळ शेकडो मुले आहेत.

खरे सांगायचे तर हा शून्यातून विश्वनिर्मितीचा प्रवास आहे. स्वत:च्या पेन्शनच्या पैशातून मंडलेश्वर येथे राहून रोजची दहा-बारा किलोमीटरची पायपीट करत आदिवासी मुले आणि महिलांसाठी त्यांनी कामाची सुरुवात केली. विद्यार्थ्यांसाठी त्यांनी अनौपचारिक शिक्षण सुरू केले. सुरुवातीला त्यांनी एकटीने लढा दिला. मंडलेश्वर ते आजूबाजूच्या परिसरात, पाड्यांमध्ये जाऊन कुटुंबातील सदस्यांना शिक्षणाचे महत्त्व पटवून दिले. अत्यंत गरिबीमुळे व नैसर्गिक परिस्थितीमुळे ही मुले शेतातील कामे करणे, गुरे चरायला नेणे यासाठी कुटुंबात मदत करत असत. लहान भावंडांना सांभाळण्याची जबाबदारी पण या मुलांवर होतीच. त्यासाठी कुटुंबाचे मन वळवून या मुलांचा शिक्षणाकडे ओढा वाढावा यासाठी भारती ताईंनी प्रयत्न केले. या सर्व निरपेक्ष भावनेतून चाललेल्या आणि नर्मदामैयाच्या आशिवार्दाने पुढे जाणाऱ्या कामातून एकेक माणूस जोडला जाऊ लागला. भारतीताई यांच्या प्रयत्नातून शाळेत आलेले विद्यार्थी त्यांना मदत करू लागले आणि या चळवळीला 'नर्मदा' या संस्थेचे स्वरूप प्राप्त झाले. ऑक्टोबर २००२ मध्ये 'नर्मदालय' संस्थेची स्थापना झाली आणि प्राथमिक ते हायस्कूल आणि आज व्यवसाय शिक्षणाच्या माध्यमातून निमाड प्रदेशातील अनेक छोट्या मोठ्या खेड्यांपर्यंत त्यांचे कार्य पोहोचले आहे.

आज नर्मदालयाचा प्रमुख उद्देश हा औपचारिक व अनौपचारिक शिक्षण,व्यवसायाभिमुख शिक्षण,आरोग्य आणि पर्यावरण या कामासाठी राहिला आहे. चांगल्या कामाला परमेश्वर पाठीशी असतोच इथं तर प्रत्यक्ष नर्मदा माई आहे. भारती ठाकूर ह्यांचे काम बघून तलवार बाबांसारख्या एका नागा साधूने त्यांच्या आश्रमाची जागा व बाजूची जमीन नर्मदालय संस्थेला दिली. या जागेवर रामकृष्ण शारदा निकेतन सुरू आहे आणि नुकतेच सुंदर असे रामकृष्ण - माँ सारदा आणि स्वामीजी यांचे मंदिर झाले आहे. आज औपचारिक शिक्षण व संस्कार याबरोबरच सुतारकाम, दुग्ध व्यवसाय, शेती, वेल्डिंग, माती परीक्षण याचे प्रशिक्षण देऊन हे विद्यार्थी ग्रामीण भागाशी तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून जोडले गेले आहे. केवळ या भागातील वंचित कुटुंबातील मुलांना या शाळेत प्रवेश मिळतो. विद्यार्थ्यांना दुपारचे भोजन व शिक्षण हे संपूर्णत: विनामूल्य दिले जाते. विशेष म्हणजे रामकृष्ण शारदा निकेतन लेपा पुनर्वास ही मध्य प्रदेशातील पहिली डिजिटल शाळा बनली आहे. अनेक विद्यार्थी इंजिनिअरिंग,डॉक्टर आदी पदवी प्राप्त करते झाले आहेत. या केंद्रांमध्ये शिक्षिका म्हणून अनेक ग्रामीण महिलांना रोजगार मिळाला आहे. या शिक्षकांना देण्यात येणारे ट्रेनिंग त्यांना संपूर्ण आयुष्यासाठी प्रेरक ठरत आहे. या सर्व उपक्रमांसाठी सरकारी मदतीवर अवलंबून न राहता देणगी स्वरूपात रक्कम गोळा करून हा खर्च भागवला जातो आहे. 

नर्मदा संस्थेचा आणखी एक प्रकल्प म्हणजे 'नचिकेत छात्रावास'. आजूबाजूच्या पाड्यांवरून शिक्षणासाठी येणारी मुले या छात्रावासात राहतात. लेपा पुनर्वास भागात शाळा व छात्रावासाच्या नजीकच एक गोशाळेचा उत्तम प्रकल्पही चालू आहे. नर्मदा संस्थेतर्फे या भागातील महिलांनी आत्मनिर्भर व्हावे यासाठी 'नर्मदा निर्मिती' नावाने शिलाई विभाग सुरू करण्यात आला आहे. यातील तयार वस्तूंना विविध प्रदर्शनांच्या माध्यमातून बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. ही अनेक वर्षांची तपश्चर्या आहे. अनेक कार्यकर्त्यांच्या मदतीने विशुद्धानंद भारती ह्यांचा कार्याचा वटवृक्ष उत्तरोत्तर बहरतोय. अनेक पुरस्कारांची श्रीमंती त्यांच्या पाठीशी आहे. गोष्ट नर्मदालयाची पुस्तक रूपाने आता उपलब्ध आहे. वाचनीय आणि भेट देण्यास सर्वोत्तम असें हे पुस्तक संग्रही असावे असेच आहे. त्यांच्या कार्याला कोटी नमन आहे. कवी बा. भ. बोरकर ह्यांच्या ओळींच त्यांच्या कार्यासाठी यथार्थ ठरतील...

देखणे ते हात ज्यांना निर्मितीचे डोहळे।

मंगलाने गंधलेले सुंदराचे सोहळे ।। 

 

 सर्वेश फडणवीस 

#नवरात्र #लेखमाला #दिवस_पहिला

⚜️ ब्रह्मवादिनी : इंद्रसेना

'इंद्रसेना' ही यज्ञयाग करणाऱ्या पुरोहिताची मुलगी. योग्यवेळी तिचे उपनयन झाले आणि ती शिकण्यासाठी गुरूगृही गेली. प्राथमिक शिक्षण पूर्ण होताच, तिने 'चारविद्या' म्हणजे हेरगिरीचे शास्त्र आणि शस्त्रकौशल्य अभ्यासण्याची इच्छा प्रदर्शित केली. गुरूला थोडे आश्चर्य वाटले. 'चारविद्या' शिकणारी ती पहिलीच स्त्री असावी कदाचीत. हेरगिरीचे काम, अत्यंत जिकीरीचे आणि जीवावरचेही. मजबूत शरीर, अविचल धैर्य, विलक्षण धडाडी, सूक्ष्म तर्क आणि त्वरित निर्णय घेण्याची क्षमता, हे गुण हेरगिरीसाठी अत्यंत आवश्यक होते. इंद्रसेनेने ह्या सर्व गुणांचा प्रत्यय गुरूला आणून दिला आणि ती 'चारविद्येत' निपुण झाली. द्वंद्वयुद्ध आणि शस्त्रात्र चालविण्याची विद्यादेखील, इंद्रसेनेने सहजगत्या आत्मसात केली.

शिक्षण संपल्यावर तिने आपल्या पसंतीचा वर निवडला. तो मुद्गल नावाचा एक शेतकरी होता. उत्तम शेती करून, त्याने बरेच गोधन जमविले होते, वेदविद्यापारंगत मुद्गलानं, शेतीचा व्यवसाय स्वीकारला होता, कारण त्याला त्याची आवड होती आणि "अन्नम बहु कुर्वीत" हे उपदेशवाक्य केवळ पाठ करायचे आणि तशी कृती मात्र टाळायची, हे बरे नव्हे, म्हणूनही असेल पण तो शेतीकडे वळला होता. इंद्रसेना, लवकरच कृषिकर्मातही निपुण झाली. गोधनाची उत्तम निगा राखण्याचे कौशल्य तिने आत्मसात केले. रथ हाकण्याची कला आणि बैलांना वेगाने पळविण्याचे तंत्र, तिने अभ्यासाने अंगळवणी पाडले. अडीअडचणीच्या वेळी जंगलातून रथ चपळाईने हाकण्यात तर तिचा हातखंडा होता. गोधनावर तिचे अपार प्रेम होते. गोधनदेखील तिच्यावाचून चारापाणी खाईना.

एकदा 'सुभर्वा' नावाच्या एका कुख्यात दरोडेखोरानं त्यांच्या गायी पळविल्या. एक वयस्कर बैल तेवढा उरला होता. मुद्गल आणि इंद्रसेना चिंतित झाले. गायी, कुणी पळविल्या असाव्यात ? इंद्रसेना गोठ्यासभोवती बारकाईने निरीक्षण करीत होती, गायींच्या खुरांचे ठसे मातीत उमटलेले दिसत होते, पण सगळे ठसे मोठालेच कसे ? वासरांच्या पायांचे ठसे कसे दिसत नाहीत ? वासरांना खांद्यावर टाकून चोर पळाले असावेत. मग गायी, वासरामागे निमुटपणे धावत येतातच, हे तंत्र त्यांनी अवलंबिलेले जाणवले. ह्या तंत्रामुळे, गायींना जबरदस्तीनं ओढून किंवा मारून पळवावे लागत नाही. त्याकाळी चोरी करणे सोपे आणि बिनबोभाट होते. इंद्रसेनेने हे तात्काळ ताडले आणि असे तंत्र अवलंबिणारा, धडधाकट दरोडेखोर म्हणजे 'सुभर्वा' च असावा, असा तिने निष्कर्ष काढला.

कालांतराने मुद्गलाने सुभर्वा राहत होता त्या पहाडातल्या दऱ्याखोऱ्यातून वेध घेतला पण त्याचे गोधन कुठे दिसेना. सुभर्वा देखील, त्याच्या गावातील घरी नसल्याचे त्याला कळले. मग सुभर्वा यावेळी गोधन घेऊन कुठे पळाला असावा? इंद्रसेना आणि मुद्गल शोधायला लागले. गायींच्या खुरांचे ठसे सगळेच सारखे आणि सगळ्याच दिशांना आढळणारे. मग कोणत्या ठशांची दिशा स्वीकारायची ? तिला लगेच तिच्या कपिला गायीची आठवण झाली. तिची ती आवडती गाय. तिचा मागचा पाय दुखावला होता. तो पाय तिला टेकवता येत नव्हता. ती, तो पाय फरपटत पुढे घ्यायची. मातीत खुरांच्या ठशांच्या मध्ये, असे फरफटलेले चिन्ह कुठे आढळते कां ? ते तिने शोधले आणि 'सुभर्व्यानं' आपलं गोधन कोणत्या दिशेला पळविलं ते शोधून काढले. मुद्गलाने त्या दिशेला शोध घेतला आणि दूरवर, बिकट वाट असलेल्या घनदाट जंगलातील पहाडाच्या एका विशाल कपारीत त्याचे गोधन आणि तिथेच सुभर्वा आणि त्याचे साथीदार त्याला आढळले. मुद्गलाने, सुभर्व्याला आव्हान दिले. सुभर्वा आणि त्याचे चारपाच साथीदार यांच्याशी एकटा मुद्गल यशस्वीपणे लढू शकला नाही. घायाळ मुद्गल घरी परतला. मुद्गल घायाळ अवस्थेत परतलेला पहाताच इंद्रसेनेला संताप आला. त्या सुभर्व्याला अद्दल घडविलीच पाहिजे आणि गोधन परत मिळविलेच पाहिजे असा तिने निर्धार व्यक्त केला. 

दोन-चार दिवसात मुद्गलालाही थोडी हिंमत आली. कारण आता अंगावरचे घाव बरेच सुकले होते. मग इंद्रसेनेने रथ काढला; त्याला चोरांनी मागे सोडून दिलेला वयस्कर बैल जुंपला आणि ते दोघेही सुभर्व्यावर चालून गेले. इंद्रसेना आणि मुद्गल ह्यांच्याशी लढताना सुभर्वा आणि त्याचे साथीदार हरले आणि त्यांनी घोड्यांवरून पळ काढायला सुरुवात केली. सुभर्वा हरला आणि पळू लागला पण गोधन कुठे दिसेना आणि सुभर्वाने ते आणखी इतरत्र कुठेतरी लपविले होते. आता सुभर्व्याला पकडल्याशिवाय, गोधनाचा पत्ता लागणे शक्य नव्हते, पण सुभर्व्याला पकडणार कसे ? तो घोड्यावर निघालाय.

इंद्रसेनेने लगेच आपला बैलाचा रथ त्याच्या मागे लावला. घोडा आणि रथ ह्यांची शर्यतच लागली. इंद्रसेना, रथ वेगाने हाकलीत होती, अडीअडचणीतून, उंच खोल जागेतून आणि खळखळ वहात्या नद्यानाल्यातून, रथ, सुखरूपपणे बाहेर काढताना इंद्रसेनेचे सारथ्यकौशल्य पणाला लागत होते.सुभर्वा ह्या कपारीतच कुठेतरी दडला आहे,' इद्रसेनेनं मुद्गलाला हळूच सांगितलं. पण आत कपारीत एकदम शिरायचे कसे आणि कुणीकडून ? सुभर्वा सर्वत्र नजर फेकीत असेलच. त्याला, दिसल्याशिवाय रहाणार नाही आणि त्याने आडून आपल्यावर घात केला तर ? आपण पकडले जाऊ. तेव्हा झाडाआडून सुभर्व्याचा ठाव घेतला पाहिजे.

आता इंद्रसेनेला कपारीत त्वरीत उतरण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते. सुभर्वा कपारीतून पळून जाण्यापूर्वी, त्याला गाठणे आवश्यक होते, पण सुभर्व्याला तोंड द्यायचं ते, शस्त्राशिवाय जमायचे कसे ? आणि शस्त्र तर, वर, दूरवर रथात राहीली होती. हातात होता तो फक्त रथाच्या आधारभूत एक लाकडी जाड ओंडका. पण वेळ घालविण्यात अर्थच नव्हता. इंद्रसेना मुद्गलासहीत भरभर कपारीत शिरली. पळत सुटलेल्या सुभर्व्याचा त्यांनी पाठलाग केला. मुद्गलावर तो वार करणार तोच इंद्रसेनेनं त्याच्या डोक्यात हातातील ओंडका हाणला. सुभर्वा गोंधळला. त्याला भोवळ आली. तोच इंद्रसेनेनं पुनः दुसरा मारा केला आणि सुभर्वा बेशुद्ध पडला. त्याचे खड्ग मुद्गलाने घेतले. मग दोघांनी उचलून त्याला पाणी पाजले, शुद्धीवर आणले आणि खड्गाचा धाक दाखवीत चोरलेल्या गायींचा ठावठिकाणा दाखवायची आज्ञा केली. माझा जीव घेऊ नका. गायी परत करतो.  सुभर्वा, काकुळतीने प्रार्थना करू लागला. इंद्रसेनेनं 'तथास्तु' म्हटले. सुभर्वाने गायी परत केल्या. इंद्रसेना आणि गायी सुखरूप घरी परत आल्या.

सर्वेश फडणवीस 

#ब्रह्मवादिनी #लेखमाला #नवरात्र #दिवसनववा

⚜️ ब्रह्मवादिनी : गार्गी

भारतीय तत्त्वज्ञान हे जगातले एक श्रेष्ठ तत्त्वज्ञान मानले जाते. शाश्वत सत्याचा शोध घेण्यात ते एकमेव यशस्वी झाले. या बहुरूपी विश्वात एकत्व शोधून त्याने वैश्विक कल्याणाचा मौल्यवान मार्ग दाखविला.  "एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति ।" आत्मा सर्वत्र एकच आहे, नव्हे तो एकमेव आहे. ह्या एकात्मवादामुळे माणसां माणसांतील द्वैतभाव संपला, कलहाचे बीजच जळाले. प्रेम आणि सामंजस्य ह्यापायी विश्वशांती बळकट बनली. “विश्वेस्मिन् शान्तिरस्तु मानवाः सन्तु निर्भयाः ।" ही ग्वाही ह्या तत्त्वज्ञानाने दिली. अशा ह्या श्रेष्ठ तत्त्वज्ञानात भर घालणारी, वेदकालीन विदुषी म्हणून, गार्गी ओळखली जाते. वेदान्तचर्चा करून त्यातील मौलिक तत्त्वे उघड करण्याचे तत्कालीन कौशल्य ह्या गार्गीमध्येही पहावयास मिळते. .

गार्गी ही गर्ग कुलोत्पन्ना कन्या आणि वचक्नु ऋषी हिचे वडील होते. म्हणून तिला वाचक्नवी गार्गी असे म्हणत. वेदकाळच्या पद्धतीनुसार तिचे उपनयन झाले. ती गुरूगृही शिकायला गेली. याज्ञवल्क्य वगैरे बुद्धिमान विद्यार्थ्यांबरोबर तिचे शिक्षण झाले. गार्गी देखील अत्यंत बुद्धिमान होती. विश्वाची उत्पत्ती, विश्वाचे स्वरूप आणि विश्वकल्याणाचा चिरंतन मार्ग शोधणाऱ्या ऋषींपैकी एक गणली गेली. सर्वव्यापी, आनंदरूपी आणि एकमेवाद्वितीय ब्रह्म जाणणारी वेदविद्यापारंगत गार्गी, ब्रह्मवादिनी म्हणून लौकिक मिळवती झाली. सृष्टीचे ज्ञान आणि विज्ञान, निसर्ग आणि अवकाश ह्यांचा शोध आणि बोध घेण्याचे तिचे प्रयत्न प्रशंसनीय ठरले. अनेक मान्यवर विद्वानांत तिचा वरचा क्रम लावला जाई. राजसभेत अनेक विद्वान पंडितांबरोबर ती वादविवादात भाग घेई, आपली छाप पाडत होती. 

एकदा जनक नावाच्या राजाने मोठा यज्ञ केला. त्यात खूप दक्षिणा वाटली. कुरू आणि पांचाल देशातील अनेक ब्राह्मण तिथे एकत्रित झालेले होते. गार्गीही त्या सभेला आलेली होती. वेदकाळी स्त्रिया जागरूक होत्या. समाजही समंजस होता. स्त्री-पुरुषसमप्राधान्य, त्यांच्या मनात आणि कृतीत सहजतेने मुरलेले होते. स्त्रीचे स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व तिच्या इच्छेनुसार आणि शक्तीनुसार ती स्वतः घडवीत असे. संसार, त्यातील चूल आणि मूल ह्यांचे कर्तृत्व गोठविणारे त्याकाळी स्त्रीच्या मानेवर लादलेले कल्पनेतही दिसत नाही. त्यामुळेच जीवनाच्या अनेक क्षेत्रात, स्त्री ही पुरुषांच्या बरोबरीने कर्तृत्व गाजवताना उठून दिसते. म्हणूनच मध्वभाष्यानुसार, विवाह होऊनही, गार्गीच्या जीवनक्रमात कुठलाही बदल झाला नाही. तिचा वेदाभ्यास, ब्रह्मज्ञानाचा व्यासंग आणि पंडीतसभेत संचार सतत चालू राहीला. 

राजा जनकाच्या त्या सभेत गार्गी आमंत्रित होती. ती पंडितसभा यज्ञाच्या निमित्ताने भरविलेली असली, तरी जनकराजाच्या मनात विद्वत्चर्चा घडावी असे होते, पण त्याने तसे उघड सांगितले नाही. कारण ह्या सर्व पंडीतांत, सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मवेत्ता कोण आहे हेच, खरे तर जाणून घेण्याची त्याला जिज्ञासा होती. त्याने एक हजार गाई आणून बांधल्या. त्या प्रत्येकीच्या शिंगांना दहा दहा सुवर्णमुद्रा बांधलेल्या होत्या. जनक राजा त्या पंडितवरांना म्हणाला, "जो कुणी सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मवेत्ता असेल त्याने ह्या गायी न्याव्यात." तिथे जमलेल्या ब्राह्मणांना, मी आहे सर्वश्रेष्ठ, असे म्हणण्याचे धारिष्ट्य करवले नाही. याज्ञवल्क्य मात्र उठला आणि काही न बोलता आपल्या शिष्यांना म्हणाला, "हाकला रे त्या गायी आपल्या आश्रमाकडे". तो ज्ञानी होता. इतरही ज्ञानी होते. पण याज्ञवल्क्याला आपल्या ज्ञानाचा आत्मविश्वास होता तसा इतरांना नव्हता. पण त्याला गायी सुखासुखी नेता आल्या नाहीत. सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मवेत्ता म्हणवितोस तर आमच्या प्रश्नांची उत्तरे दे म्हणून इतरांनी त्याला सतत प्रश्न विचारूनच सोडले. 

पूर्वीच्या काळी राजसभेत पांडित्याचे प्रशस्तीपत्र मिळवायचे, तर राजाने बोलावले असेल त्या सर्व विद्वानांच्या प्रश्नांना उत्तरे द्यावी लागत होती. तुम्ही तुमचे विचार मांडायचे आणि त्यावर जमलेल्या विद्वानांनी प्रश्न विचारायचे. तुम्हांला त्या प्रश्नांची उत्तरे भराभर देता आली तर तुम्ही पंडित ठरले जात. राजा मग तुम्हांला मानाची शालजोडी देई. आणि राजा जनकाच्या त्या सभेत याज्ञवल्क्याला प्रतिप्रश्न करून, त्याचे ज्ञान कमी असल्याचे प्रयत्न करणारे, पंडितपुरुष बरेच निघाले. पंडितस्त्री मात्र एकमेव होती आणि ती होती गार्गी. गार्गीने याज्ञवल्क्याला भंडावून सोडले, ते तिच्या विशिष्ठ शैलीने. तिने लहानलहान प्रश्नांचा याज्ञवल्क्यावर सतत मारा केला. पहिल्या प्रश्नाचं उत्तर येतं न येतं तोच दुसरा, लगेच तिसरा असे तिने बारा प्रश्न विचारले. ह्या तिच्या शैलीने याज्ञवल्क्य चिडला. बाराव्या प्रश्नाला काही उत्तर देण्याऐवजी तो म्हणाला, "पुरे कर. यानंतर एकही प्रश्न विचारू नकोस. आणखीन विचारशील तर तुझं मस्तक पृथ्वीवर पडेल.’

गार्गीने एकापाठी एक विचारलेले प्रश्न होते तरी कोणते ? ते होते सृष्टी संबंधीचे, अवकाशा संबंधीचे. त्या विद्वत्सभेतील गार्गीचे वर्चस्व जाणवले ते तिच्या आत्मविश्वासपूर्ण उद्गारांवरून. ती इतर पंडितांना म्हणाली, "आता मी शेवटचे दोन प्रश्न विचारते आणि त्याची उत्तरे जर ह्या याज्ञवल्क्याने मला दिली, तर तुमच्यापैकी कुणीही ह्या ब्रह्मवेत्यावर विजय मिळवू शकणार नाही, असे ठरेल आणि इतर सर्व पंडितांनी त्या गोष्टीला मान्यता दिली. ज्ञानाची परीक्षा घ्यायला, हवे असलेले चौफेर ज्ञान आणि सूक्ष्म दृष्टी गार्गीजवळ होती आणि त्या तिच्या सामर्थ्यांला राजसभेत मान्यता होती.

ज्ञानाचे व विज्ञानाचे एवढे प्रचंड सामर्थ्य, जवळ असूनही गार्गी विनम्र होती. ज्ञानाचा अहंकार असू नये अशी उक्ती आहे. आजकाल मात्र अज्ञानाचाही माज चढलेला जाणवतो आणि अशावेळी गार्गीच्या विनम्रतेची आठवण मनाला स्पर्शून जाते. गार्गीने, याज्ञवल्क्याची उत्तरे ऐकली आणि स्वतःचे समाधान होताच ती परीक्षा घेणारी म्हणाली, याज्ञवल्क्याने "माझा प्रणाम स्वीकार. हे पंडितांनो, याज्ञवल्क्याला बहुमान द्या, नमस्कार करा त्याला आणि सोडा पाणी त्या सहस्त्र गायींवर व सुवर्णमुद्रांवर." गार्गीच्या निर्णयाने सभा प्रसन्न झाली. जनक राजा संतुष्ट झाला. विद्वत्ससभेत गार्गीची प्रतिष्ठा वाढली. एका पंडिताने, त्यातही स्त्रीने, दुसऱ्या पंडिताच्या ज्ञानाची प्रशंसा करावी, हा खरा ज्ञानवंतांचा आदर्श, गार्गीने घालून दिला म्हणून गार्गीचे अनन्य साधारण महत्त्व आजही जाणवते. 

गार्गीसारख्या अनेक स्त्रियांच्या चरित्रावरून जाणवते की वेदकालीन समाजात, स्त्रीला समान संधी, सर्वच क्षेत्रात उपलब्ध होती. तिची इच्छा आणि महत्त्वाकांक्षा, ह्यांना पुरुषी अहंकाराची झुल त्याकाळच्या समाजाने कधीच निर्माण होऊ दिली नाही. पुरुषप्रधान संकल्पनेतून निर्माण होणारी स्त्रियांबद्दलची कुठलीही स्वार्थी, मतलबी, किंवा द्वेष रूढी लादण्याचे वेदकालीन समाजाने कधी कल्पनेतही आणले नाही. सर्व प्रकारचे शिक्षण, वेदविद्या आणि विज्ञानाचे प्रयोग करायला स्त्रियांनाही प्रोत्साहन दिले जाई आणि महत्त्वाची तशीच अनुकरणाची बाब म्हणजे वेदकालीन स्त्रिया या सर्व सोयीसवलतींचा योग्य आणि पुरेपूर उपयोग करून घेत असत. वैदिक काळात ही अशी सगळी समाजरचना आजही अनुकरणीय अशीच आहे. 

सर्वेश फडणवीस 

#ब्रह्मवादिनी #नवरात्र #लेखमाला #दिवसआठवा

⚜️ ब्रह्मवादिनी : मैत्रेयी

'मैत्रेयी' ही 'मित्र' नावाच्या प्रधानाची मुलगी. 'मित्र' हा जनकराजाचा राजप्रधान होता. ह्या संसारात राहूनही, लोकमंगलाची पवित्र कर्तव्ये निस्वार्थपणे करणाऱ्या जनकराजाचे चरित्र आणि चारित्र्य अगदी जवळून पहाण्याचा आणि अनुभवण्याचा दुर्लभ लाभ मैत्रेयीला झाला. वेदकाळात 'गार्गी' एक ब्रम्हवादिनी, आध्यात्माच्या मार्गातील दीपस्तंभ अशी विदुषी, तिची मावशी होती. आध्यात्माचे बाळकडू ह्या मावशीने तिला पाजले. कोणतीही व्यक्ती घडते ती संस्कारांमुळेच. वैदिक काळात आणि भारतीय संस्कृती परंपरेत, सहज संस्कारही चांगले व्हावेत ह्याकडे सातत्याने लक्ष पुरविले जाई. घर आणि परिसर स्वच्छ ठेवणे, जेणेकरून मन शांत आणि प्रसन्न राहील असे वातावरण निर्माण करणे, इतरांना न दुखावणारे बोल आपल्या आचरणाने, केवळ स्वतःचे क्षणिक सुख साधण्यासाठी दुखवणे,अशा अनेक बाबींकडे लक्ष दिले जाई.

मैत्रेयी अशाच वातावरणात आणि संगतीत वाढली, तिची बुद्धी तल्लख आणि मर्मग्राही होती. मैत्रेयीने, एका स्त्रीने त्याकाळी पुरुषी अहंकाराला सौम्य प्रवृत्तीने आणि अप्रत्यक्ष रीतीने प्रत्युत्तर देऊन निरूत्तर करण्याचे कसब दाखविले आहे. याज्ञवल्क्य हा तिचा पती, याज्ञवल्क्य जनकाचा गुरू, जनकाला अध्यात्माचे धडे त्याने दिले. दोघेही संसारी, गृहस्थाश्रमी, जनकाला संसार सोडून, संन्यास घेण्याची गरज वाटली नाही. याज्ञवल्क्य मात्र मुक्तीसाठी संन्यास घ्यायला निघाला आणि त्यावेळी त्यानं मैत्रेयीला, 'मी आता संन्यास घेतोय, पण तू काळजी करू नकोस, माझ्या धनसंपत्तीतला वाटा तुला मिळेल. तुला जीवनाची ददात रहाणार नाही," असं सांगितलं. मैत्रेयी यावर नुसती हसली होती, ती म्हणाली, "तुम्हाला असं का वाटावं की मला जीवन जगण्यासाठी धनसंपत्ती हवी ? त्यानं का मला मुक्ती मिळणार आहे? मला कुठलीही इच्छा उरलेली नाही. संसारातल्या कुठल्याही लाभासाठी मनात आसक्ती नाही. इच्छा किंवा अनिच्छा ह्यांचा माझ्या मनाला उपसर्गच पोहोचत नाही, पण तुम्ही संन्यास घेणार आहात आणि ह्या संन्यासिनीला त्यावेळी काही देण्याचे योजत असाल, तर मुक्तीच्या या प्रवासात शिदोरी म्हणून उपयोगी पडेल असं काही सांगा."

मैत्रेयी राजसभेत याज्ञवल्क्याचं पांडित्य पाहून प्रभावित झाली होती, त्याच्यावर मोहित झाली होती. त्या पांडित्याबद्दलची आत्मीयता आणि त्या पांडित्याची सर्वकष प्राप्ती, हे दोन हेतू तिच्या ठायी होते आणि याज्ञवल्क्याकडे आकृष्ट व्हायला पुरेसे ठरले. तिच्या पित्याने, मित्र नावाच्या राजप्रधानाने हे जाणले आणि मैत्रेयीच्या इच्छेनुसार तिचे याज्ञवल्क्याशी लग्न लावून दिले. याज्ञवल्क्य, संसारात रमणारा नव्हता. मैत्रेयी हे जाणून होती. तिने संसारसुखाची अपेक्षाही मनात बाळगलेली नव्हती. 'काम' हा पुरुषार्थ असला तरी मुक्तीच्या मार्गात तो अनर्थ ठरू नये इतपत आवरलाच पाहिजे, प्रसंगी त्याचा संपूर्ण त्याग करण्याची पाळी आली, तरी त्यासाठी मन तयार ठेवलंच पाहिजे, हे मैत्रेयी जाणून होती. तशी विरागी वृत्ती तिच्या अंगी बाणलेलीच होती. त्यामुळेच याज्ञवल्क्याच्या असंसारी वृत्तीचा तिला उपसर्ग पोहोचला नाही. जाणून बुजून स्वीकारलेल्या या संसारी खडतर व्रताबद्दल मैत्रेयीची कुठलीही तक्रार नव्हती. नव्हे, याज्ञवल्क्याशी, त्याच्या आध्यात्मिक मनाशी मिळून मिसळून, अगदी एकरूप होऊन वागण्यानेच ती खरी सहचारिणी, अर्धांगिनी, धर्मपली म्हणून वेदकाळात आदर्श ठरली. 

वेदकाळी हे स्पष्ट दिसतं की, 'स्त्री' कुठल्याही क्षेत्रात पुरुषाशी स्पर्धा करीत नसली तरी मागे नव्हती. 'स्पर्धा' हा तिचा उद्देशच नव्हता. स्पर्धेची प्रवृत्ती काहीशा न्यूनगंडातूनच निर्माण होत असते. स्पर्धेच्या मूळाशी, नाही म्हटले तरी असूया आणि दुसऱ्यावर मात करण्याची उन्मादी भावना मनात असते, पण त्याकाळच्या समाजात, स्त्रीच्या मनाला स्पर्धेची कल्पनाच शिवली नाही. समाजाने ती तशी निर्माण होऊच दिली नाही. 'स्त्रीपुरुषसमप्राधान्य', वृत्तीत बाणल्यामुळे, समाजाचा स्त्रीकडे पाहण्याचा दृष्टीकोण देखील वेगळाच जाणवतो. कुठल्याही कारणाने स्त्रीला तुच्छ लेखणे समाजाच्या मनातच आले नाही. तिचे स्वतंत्र आणि सन्मान्य स्थान समाज कधी विसरला नाही. स्त्रीवर पुरुषाचे स्वामित्व असते, ती त्याच्या मालमत्तेचा एक घटक असते, असल्या फाजील आणि अवास्तव कल्पना त्या समाजाच्या मनाला कधी शिवल्याच नाहीत आणि असे सगळे कधी घडूच दिले नाही.

मैत्रेयीने संसारात राहूनच, त्या दुःखदायक, तापदायक शरीरधर्माला बाजूला लोटणे हाच संन्यास आहे. संसारी राहूनच, खरे संन्यासी होता येते, हे आपल्या चरित्राने दाखवून दिले आहे. संन्यस्त वृत्ती ही विश्वाच्या समृद्धीसाठी आणि मानवतेच्या कल्याणासाठी नितांत आवश्यक आहे. पण ही सन्यस्तवृत्ती म्हणजे संसार सोडून पळणे नव्हे, उदासीन वृत्ती आणि निष्क्रीय प्रवृत्ती नव्हे, हे मैत्रेयीने, एका वेदकालीन ब्रह्मवादिनीने, मानवाला दिलेले अमोल वैचारिक धन आहे. भारतीय तत्त्वज्ञानातील तो मोठा ठेवा आहे. भारतीय तत्त्वज्ञान आणि भारत, म्हणूनच जगाला आदर्श ठरतो आहे आणि ही ब्रह्मवादिनी वेदकाळापासून कर्तृत्वशालिनी आहे. 

सर्वेश फडणवीस 

#ब्रह्मवादिनी #लेखमाला #नवरात्र #दिवससातवा